Abuzer Bali Han

NEWROZA 2026 AN PÎROZ BE!

Newroz Adar e! Newroz Bihar e!

Cejna Kurdê Kawayê Hesinkar e.

Her sal ew dema bîst û yekê geş

Îsal ew dibe du hezar û bîst û şeş!..

Dîroka cîhanê di demên reş û tarî de destpêdike heya roja îro tê. Di ew dema ne ronahî vir de di dîroka gelan de gelek mitos hene, ku mirov nikare pê bawerî bîne. Em ew mîtolojiya gelê Kurd bidin alîkî, di bin siya zanist de carekê li Newrozê binêrin û bikolînin. Wek raperîn û serhildana îro Kurd tê de dijîn, dema borî de, bi hezaran sal berê bi pêşengiya Kawayê Hesinkar li dijî zilm û zordariyê Kurd serê xwe hildidin! Hikumdarê bi navê Dehakê kedxwar û xwînmij dikujin û rêveberiya civata Kurd dikeve destê gel…

Her netewek bi cejn û salnameya xwe tê nasîn. Li gor salnameya mîladî sal bûye 2026. Her sal destpêka biharê 21 ê Adarê di salnameya Kurdan de serê sala nû ye. Li gor mercên heyî vê rojê hemî Kurd bi hevra pîroz dikin. Agiran vêdexin, alevê agiran geş dikin. Xort û qîz heya mindalên (zarokên) piçûk ser agir re bazdidin. Jin û mêr, kal û pîrek wana seyr dikin, bi hev re şah dibin, sala xwe ya nû pîroz dikin. Di vê mehê de sirûşt (tebîat) xwe nû ve dike. Êdî li ciyê sar û sermayê bayê hunik tê, baran jiyanê dide erdê, erd bi xwe tê! Berf û qeşa li paş dimîne. Kulîlkên berfê yên bi navê canemerg (Berfîn) di qotara çiyan de di nav berfê de serê xwe hildidin, sirûştê silav dikin. Di meha Adarê de berf dihêle, karûbarê gundiyan destpêdike, pez hêdî ji goman derdikeve der, mîh û bizin dizên, siruşt xwe şîn dike. Di aliyê Kurdan de ew roja bes ne tenê ji bo destpêka sala nû girîng e. Teybetiyek vê rojê ji bo hemî gelên cîhanê yên bindest û yên tên çawisandin jî heye. 21 ê Adarê ji aliyê Koma Miletan ve „Roja têkoşîna li dijî nijadperestiyê“ hatiye pejirandin û hatiye ragihandin. Di vê wateyê de jî ew roj girîng e û ji aliyê hemî gelên cînanê ve têyê pîrozkirin. Hem bi vê wateyê, hem jî bi hemî wateyên xwe „Newroz“ cejna gelê Kurd e! Pir gel vê rojê pîroz dikin û dixwazin lê bibin xwedî. Lê tukes û tu netew wek Kurdan nikarin bi dil û can li Newrozê bibin xwedî. Ji bo vê jî „Newroz“ bûye cejna gelê Kurd ya netewî.

Girîngî û hêjayiya Newrozê ji roja berxwedan û serhildanê têye. Tû gelên cîhanê wek Kurdan îro bindest nemayîne. Kurd îro ji bo azadî, wekhevî û aşitiyê şer dikin. Ew şera ber bi hebûn û nebûna Kurdan diçe. Her çiqas neyar bi hêz bin jî mafdariya Kurdan bi berxwedana wan roj bi roj pêş de diçe.

Wek çil sal zêdetir e, ku ez xwe di nav şahiyên Newrozê de dibînim. Sî sal berê li Ewrûpa dema Newroz dihatin pîrozkirin çend xortên Kurd yên xwendekar û kesên ronakbîr bi qîzên Elmanan ve bi dans kirinê ew derbas dikirin. Dema tevgera netewî di xetek şoreşgerî de meşî, Newroz gihîşt karker, gundî û hemî welatparêzan. Pîroz kirina newrozê şikla xwe guherand, ew bû cejna azadî û serxwebûnê. Cara yekem bi coş û şahiyek bilind çil salan berê li Başûrê Kurdistan li navçeya Mergasor nîv milyon Kurd gîhîştî bûn hev, bi hevra Newroz pîroz dikirin. Bi dîtina ewqas mirov di Newrozê de beşdar bûyîne ez bi wê çiqas şah bûyî bûm. Paşê ew jimar wek salên borî li Amedê gîhîşt milyonek zêdetir mirov. Di meha Adarê de her sal li paytextê Elmanyê li bajarê Berlînê bi dehezaran Kurdistanî dîgîhîjin hevûdu û Newrozê pîroz dikin! Bi coş û bi şahî her sal li cîhanê Newroz têye pîroz kirin.

Li gor salên berê di pîroz kirina Newrozan de jimara Kurdan her ku diçe zêdetir dibe!.. Di meydanên pîrozkirina Newrozê de bi milyonan Kurd, heftê milyon Kurd temsîl dikin. Di dema me de yên di pîroz kirina Newrozan de her cudatiyê dixwazin, bila bixwazin! Bi milyonan yên bi hevra Newrozê pîroz dikin, ew çiqas bi rûmet in! Lehengî û serbilindiya Kurdan di çalakiyên wek Newrozê de xwe dide xûyakirin. Pîrozkirina Newrozê ber bi pîrozkirina Newroza Netewî li seranserê Kurdistanê diçe!..

Kurdino, Welatparêzino! Hemî dest bidin hev, bi şahî, bi bratî li Newroza xwe xwedî derkevin û wê bi hevra komasî pîroz bikin! Newroz, li hemî Kurdên welatparêz pîroz!

21.03.2026

ABUZER BALİ HAN

Toplam Görüntüleme Sayısı: 37

Gelê Dursî Kîne?

ABUZER BALÎ HAN

(Kurdolog û Tûrkolog)

-LÊKOLÎNER-

Lİ CÎHANÊ ÇİQAS DURSÎ HENE?

Li cîhanê hindik netewe hene ku jimara wan anca qasî gelê Dursî ne! Dursî bes li Asyaya Pêşîn li navçeya Lîbanon, Suriyê, Îsrael û li Ûrdinê nêzîkî milyonek nîv hene û dijîn! Ew bi eslê xwe Kurdên rasteqînin! Ewna jî wek Êzdiyan nebûne Îslam û li ser baweriya xwe ya kevn jiyana xwe berdewam dikin! Ji ber ku di nav Îslaman de bi jimara xwe ya hindik dijîn û ji aliyê wan ve têne çewisandin!

Di dema em tê de dijîn qasî nîv milyon zêdetir li Suriyê hene. Li Lîbanon 280 hezar, li Îsraîl 120 hezar û li Ûrdinê jî 20 hezar zêdetir Dursî. Jiyana xwe di nav çetiniyan de berdewam dikin!

Gotina bêjeya „Dursî“ di zimanên Hînt-Ewrûpeyî de wek „Drusen“ têye gotin. Di zimanê Tirkî de bi şikla „Dürzî“ di Ferhenga Osmanî de ciyê xwe digire. Wateya xwe jî, ew e, ku „Kesê ji Libnanê“ ye. Di zimanê Erebî de gotinek din nêzîkî gotina „Dûrzî“ bi şikla „dûrzû“ jî heye. Ew bêjeya (kelime) bi wateya heqaret û siqêfan (çêr) bi kar tê. Ew gotina siqêf di nav Kurdan de jî bi şikla „Dûrzî, Dûrzû“ belav bûye. Dema miletek bi gotinek siqêf bête bi nav kirin, ew milet çiqas baş be û çiqas rêzdar (muteber) be jî, tesîrek neyînî (negatîf) li ser mirovan peyda dike. Ew gotin di ferhenga Kurdî de bi wateya „Civateke Misliman ya ku xwedî mezhebeke xweser e“ hatiye şirovekirin û nivîsîn.

Li gor baweriya min bingeha bejeyê (wuşe, kelime) ji zimanên Îndo-Germanî bihata vergirtin yê baştirîn bibûya. Li gor vê jî, ne gotina „Dûrzî“ an jî „Dûrzû„ bes gotina „Dursî“ bi piraniya xwe jî „Dursiyan – Drusen“ bi kar bihata, ew şaşitiyên dibin jî, yê ji holê rabûna! Di zaroktiya xwe de, qasî şest sal berê dema kesên ku li zarokên xwe yên law hers dihatin, wan wek siqêf digotin „lo dûrzî, lo dûrzû!“ Îro ne wek berê be jî, lê di nav pir kesan de, ew kelîma wek siqêf hîn jî tête gotin!.. Ew gotinên ji heqaretan jî girantir, bes ji bo Kurdên Dursî têne nehatine gotin. Ew gotinên moral û hebûnê mirov têkdibin û pişaftinek (asîmîle kirin) lez û bez bi xwe re dimeşînin, ji bo Kurdên Elewî û Êzîdî jî, teybetî ji bo hemî Kurdan, ew ji aliyê gelên serdest ve heya roja îro, ew siqêfna bi zanîn kar tên û wek propaganda wana dimeşînin!..

BİNYATA DURSİYAN Jİ KU TÊ YE?

Di dîroka Anatolî, Mezopotamya û Asya Pêşîn de li ser gelên nebûyîn Îslam gelek komkujî (jenosît) pêk hatine. Ji wan komkujiyan Ermeniyan û Sûryaniyan jî pir zirar dîtine. Di aliyê din de Kurdên nebûyîn Îslam, ji wana Êzdî, Elewiyên Qizilbaş û di ser Dursiya re jî pir komkujî derbas bûyîne. Ji van komkujiyên bûyî yek jî, komkujiya bi navê „Şerê Lawê Meanî“ ye. Şerên kevn, ji wan her yek ji xwe komkujiyek e. Demên borî de, du ordiyan li dijî hev û du şer bikirina, yekê ya din ji ortê radikir, an jî her duyan zirarên mezin dîdîtin! Dema ordiyek ji holê radibû, gelê sîvîl yê piştgiriya wê ordiyê dikirî jî dihat qirkirin. Wê demê şer ji şeritiyê derdiket, ew dibû komkujiya gelê sivîl jî!..

Komkujiya di dîroka Împaratoriya Osmanî de, ya bi navê „Şerê Lawê Meanî“, ew di ser gelê Dursî re derbas bûye. Ew qirkirina bi dehezaran Dursî kuştin, ew qasî sî salî şunda di ser Kurdên Êzîdî re jî, dîsa bi destê ordiya Osmaniyan ya barbar û xwînrêj dubare bûye. Di dîrokê de Osmanî û berdewamên wana di her firsetê de, li ser netewa Kurd qetliyamên curbecur heya dema em tê de dijîn bi jimara sedan kirine!.. Dema em behsa şerê komkujiya Dursiyan bikin, pêwîste, ku em bizanin Dursî kî ne û li kîderê jiyane û îro li kîjan welatan dijîn? Ji bo çi di ser Dursiyan re ew komkujiya dîrokî derbas bûye û sedema xwe ya dîrokî çi ye? Ez dixwazim li ser ew pirsan hinek rawestim û lêkolînek piçûk pêşkeşî xwendevanan bikim.

Di dîroka Rojhilata Navîn de ji sedsalan vir de, her dem „Dursî“ hebûne û îro jî ewna hene. Lê çi mixabin bi şer û bi tevkujiyên bûyî jimara Dursiyan ewqas zêde nebûye. Ji dest zilm û zordariyê, ewna jî wek pir Kurdan ji ser erda bav û kalên xwe derketine û bûyîne koçberên cîhanê. Dursî îro li Libnan, li Sûriyê, li Îsrail û li Ûrdûnê dijîn. Piraniya Dursiyan, îro li navçeya çiyayên Libnanê û Çiyayên Golanê dijîn.

Reng û nîşana Dursiyan

Nexşa Libnanê

Ji sedsalan vir de sînorên Dursiyan, ji başur û ji rojavayî çiyayên Libnanê; li bakur ji Beyrûtê ber bi başur heya bajarê Sûr û Derya Spî û li wir jî, sînorên xwe heya bajarê Şamê dirêj dibe. Lê gelek Dursî, îro koçî welatên Ewrûpayê kirine û ewna heya Ewistralyê û Emerîkayê belav bûne. Jimara Dursiyan yên li rojhilata navîn dijîn, bi ya li seranserî cîhanê belav bûyî ve, ew ji nîv milyonî zêdetir nîn e.

Piraniya Kurdan, ewna li ser ola xwe ya kevn nemayîne. Bi tesîra ola Îslam, bi şer û hovîtiya Ereb, Ecem û Tirkan piraniya Kurdan bûyîne miselman. Ew Kurdên ku baweriya xwe ji miselmantiyê re anîne, di hûndirê sedsalan de, di bin tesîra Ereb, Ecem û Tirkan de pir hatine guhartin. Piraniya Kurdên bûyîne miselman, ewna Dursiyan jî wek Elewiyan miselman nabînin. Lê Dursî jî wek pir Elewiyan xwe miselmanên rasteqîn dibînin. Dema Dursî û Elewiyan ji ola xwe ya veşartî bawer dikirin, ew dîtin û baweriya miselmanan ya li ser Dursî û Elewiyan heyî, ew heya roja îro jî tesîra xwe her berdewam dike. Lê ya rast ew e, ku di sedsalên borî de heya roja îro, miselmantiyê tesîra xwe li ser Dursî û Elewiyan jî kirye. Lê rastiya îro nîşan dide ku, Elewî û Dursî xwe wek miselmanan dibînin. Elewî û hinek dedeyên wan xwe ji binyata Peyamber Hz. Mihamed dibînin û Ehl-î Beyt (Nêwiyên Hz. Mihamed) û duwazdeh îmaman ji xwe re dikin rêber. Dursî xwe bi navê “Muvahhîdîn” yanê yên baweriya xwe ji yekîtiya Xwedê re anîn, ew xwe bi nav dikin. Dursî jî xwe wek Elewiyan miselmanên rasteqîn dibînin. Ew her du bawerî xwe nêzîkî ola Îslamê bibînin jî, lê ewna wek Îslaman îbadet nakin.

DURSİYÊN Lİ NAVÇEYA GİRÊN GOLANÊ

Golan navçeyek bilind çiyadar e. Ew li başurê rojavayê Sûriyê ye. Di aliyê sitretejîk de gelek girîng e. Navçeya Golanê di dest kîjan dewletê de be, ew dikane hemî navçeyê kontrol bike. Bi ew rewşa xwe, Golan cîranî Sûriyê, Urdin, Libnan û Îsraîlê ye. Di sala 1967 an de, bi navê şerê şeş rojan de, ew ji dest Sûriyê derdikeve û dikeve bin bandora (kontrola) Îsraîlê. Îsraîl di sala 1981 an de, wê tevî erda xwe dike. Dema Golan bi Sûriyê ve girêdayî bû, nişteciyên Golanê piraniya xwe Kurdên Dursî bûn. Dursî li ser ew erda lê dijîn man. Dema Golan kete nav sînorên Îsraîlê, ewna di aliyê aborî de jî, gelek pêşda çûn. Golan, hem havîngeh ye û hem jî zozana navçê ye. Ew ciyê girîng ya xêrûbêr, bi av, bax û baxçeyên xwe bi nav û deng e. Golan bi ew xwezeya (tabîat) xwe ya xweşik, ew di aliyê turîzmê de jî gelek turîstan dikişîne ser erda xwe.

Kurdên Dursî yên li Îsraîlê dijîn, ewna îro ji rewşa xwe ya rojane gelek kêfxweş in. Wana ji rengên stêra Dûrsiyan ala xwe ya îro xemilandine û di şahiyên xwe de wê bi kar tînin.

Nexşa Golan û Sûriyê ya ku Dursî lê dijîn

Ala Dursiyan ya li Îsraîlê

Oldarên Dûrsiyên li Îsraîlê dijîn, çilên wan hinek nêzîkî Dursiyên li Libnanê dijîn e. Lê ewna jî, wek hemî Dursiyên din kevneşopiyên xwe bê kêmasî pêk tînin.

Dürsiyekî Ji Golanê
(Bi simbêlên xwe ew wek Kurdên Elewî û Êzdî ne)

GELO BİNGEHA DURSİYAN Jİ KÎDERÊ TÊYE?

Li ser bingeh û dîroka Dursiyan gelek gengeşî hene. Hinek bingeha wana wek Zazayan dibin digîhînin Hîtîtiyan. Hin lêkolîner wana bi nîjada Med û bi baweriya Mazdeîzmê ve girê didin. Li gor hin etnografan, Dursî ji aliyê gelê Asur ve, ji Mezopotamyayê hatine sigûn kirînî çiyayên Libnanê. Hinek lêkolîner bingeha Dursiyan bi Fenîkiyan ve, bi teybetî ji ahîtên kevn, dema Qral I. perestgeha (mabeda) ku bi navê „Perestgeha Sileyman“ hatî avakirin de, kesên ku ji Çiyayên Libnanê dar tanîn re, yanê yên ji bajarê Saydayê re „Dursî“ dihatiye gotin.

Dara merxê ya çiyayên Libnanê

Li gor hinek lêkolîneran: “Di dema Selahadîn Eyûbî de, ew sinatkarên çilên ordiya Selahadîn Eyûbî bûne. Navê wan jî, ji durin û ji derziyê têye. Wek „derzî, terzî“ yanê „dersî, dursî“ dihatiye gotin û dihatiye bi nav kirin“ dibêjin. Dîtinek din ya li ser Dursiyan heyî, ya bi girêdayîna „şerê xaciyan“ ve ye. Tête gotin ku, di sedsala XII an de, ew xaçiyên ku venegerîne welatên xwe, ewna di bin fermandarê xwe yê bi navê „Comte de Dreux -Drus“ de di nav gelên çiyayên Libnanê de cihwar bûne û bi wan ve zewicîne û bûyîne xwedan zarok, xwedan mal û malbet. Di sedsala XVII an (1635) de mîrê Dursiyan Fahredînê II. îdîa kirye ku nesle wî ji „Xanedana Lorraine“ ve biaxwetî (kesê ji xwînekê tên) ye. Di navbeynê salên 1613 an heya 1618 an de Fahredînê II. li Floransa û li Parîsê maye. Di vê navbeynê de bi Xanedan û bi Qral Louis XIII. an ve pevgirtina (îtîfaq) Dursiyan pêk anî şunda, ew vegeryaye welatê xwe. Dewleta Osmanî ji vê pevgirtinê gelek nerehet bûye. Paşê ev pevgirtina çê bûyî, dibe sedema şer û tevkujiya (jenosît) Dursiyan!..

Ol û baweriya Dursiyan ya îro heyî, ew bingeha xwe ji ol û baweriya Dewleta Fatimî ya li Misirê avabûyî (909-934) digire. Xelîfeyê Fatimiyan Hakîm Emrullah (El Hakim bi Emrullah el Mansur bin el Aziz billah) di sala 1017 an de, ew xwe wek „Xwedê“ îlan dike. Ji bo vê ye, ku hin Dursî jî, wê salê destpêka salnameya Dursiyan dipejêrin (qebul dikin).

Cihgirê Hakîm Emrullah, wezîrê wî Hamza (Hamza bin Ali bin Ahmed) li ser binyata Xwedêtiya Hakîm, ew xwe îmam dibîne û di vê derbarê de jî du rîsaleyan dinivîsîne. Di van rîsaleyan de hebûna Xwedê, di hatina rihê heft îmaman de, wek mirovan çawa jiyan daye, wê rave dike (îzah kirin) û ji wana Hakîm, îmamê dawî, yê ku hebûna Xwedê di keseyatiya xwe de diparêze dibîne û îdîa dike. Ew îdîaya Hamza bi vê jî namîne. Ew Hakîm wek Xwedê û xwe jî wek peyamberê wî îlan dike. Hamza ji bo ku ew baweriya olî bête belav kirin, ew kesekî bi navê Anuştegîn ed-Derezî dişîne Sûriyê.

Di sala 1020 an de li Misirê di mizgeftekê de, Hamza baweriya xwe ya olî îlan dike. Li dijî Hamza serhildan û raperîn çêdibin. Destpêkê de Hamza û paşê jî, 23 ê Sibatê sala 1021 an Hakîm bi wendabûnên nevekirî ji ortê radibin. Hevalbendên wan jî, Misirê terk dikin û diçin Sûriyê tevî civatên Anuştegîn el-Derezî dibin. Hêza wan herkî diçe li wir bi qiwet dibe. Dema şerê xaçiyan bûyî, Dursî hêza xwe bi ya Îsmaîliyan (1) ve dikin yek. Ew yeketiya xurt di şerê xaçiyan û Osmaniyan de li gel leşkerên xaçiyan û li dijî Osmaniyan ciyê xwe digirin.

Ji şerê xaçiyan şunda Dursiyên li wê navçeyê dijîn, ew di bin navê „Kaysî“ û Yemanî“ de jiyana xwe li wê navçeyê berdewam dikin. Şerên di dema Yavuz Siltan Selîm de li dijî Memlûkan bi navê Mercîdabik û Ridaniyê (1516-1517)) bûyî de Yemanî li gel Yavuz û li dijî siltanê Memlûkan yê bi navê Kansu Gavrî şer dikin. Lê bi gelemperî di dîrokê de, Dursiyan li dijî Osmaniyan her dem serê xwe rakirine û berxwe dane.

Dîmenek ji Çiyayên Dursî

Di şerê cîhanê yekemîn de, Dursiyan jî wek Ereban li dijî Osmaniyan şer kirine û ji Osmaniyan qetîne (1918). Di sala 1921 an de, bi alîkariya Fransizan, bi navê „Emîrata Cebel-î Dursî“ îmaretek bi serê xwe avakirine. Wê heya sala 1936 an hebûna xwe parastiye û ji wê demê şunda erda Dursî li ser dijiyan, ew di navbeyna Libnan û Sûriyê de hatiye dabeş kirin. Gelek Dursî heya roja îro hatibin pişaftin jî, yên mayî hebûna xwe bi kevneşopiyên xwe ve diparêzin.

Îro di nav Dursiyên Libnanê de gelek siyasetmedarên nav û deng hene. Di nav wan de malbeta Canpoladan serî dikişîne. Binyata vê malê ji binyata mîrên Kurd yên bi navê „Canpoladan“ têye. Hûsênê Canpolad dema Împaratoriya Osmanî de cara yekem bûyî bû walî. Wî qasî du salan walîtî kirye. Di sala 1603 an de Osmanî li dijî Îranê dikevin nav şer. Şerê di sala 1605 an ya nêzîkî Urmiyê bûyî de Osmanî şer wenda dikin û Şah Abbas, Tebrîzê û Erîvanê dîsa ji Osmaniyan distîne. Hêza Hûsênê Canpolad ku alîkariya Osmaniyan bikira, ew ji bo şer dereng dimîne. Ji ber vê sedemê, ew li ciyê gîhîştî bû ordiya Osmaniyan û li wê derê ew têye darxistin.

Brayên Hûsênê Canpolad û braziyê wî Alî Canpolad ji bo heyfa Hûsênê Canpolad bistînin, ew êrîşî ser Helebê dikin û leşkerên Osmaniyan dikujin û yên mayîn jî, ji Helebê davêjin. Bi sî hezar leşkerên xwe ve Alî Canpolad sancaxên Anteb (dîlok), Kilis, Ruhayê (Urfe) heya Helebê dike bin bandora xwe. Osmanî dixwazin Alî Canpolad bikin walî. Lê ew walîtiyê qebul nake û dixwaze dewletek Kurdan bi serê xwe damezrîne. Bi ordiyek rêk û pêk ve, ew bi alikariya hêza Kurdên li bajarê Trablusşamê ve, ew refên xwe dikin yek û êrîşî ser bajarê Şamê dikin. Di demek kurt de Şamê dikin nav sînorên Kurdan.

11 ê meha mijdarê (meha yanzdeh) sala 1606 an, Alî Canpolad bi navê xwe peran (dirav) çap dike. Ew sînorên xwe heya Musilê dibe û bajarê Helebê jî, ji xwe re dike paytext (navend). Ew mezinbûyîna Canpoladan, paşayên Osmanî bêhedar dike. Siltanê Osmanî bi navê Serdar Murat Paşa (Kuyucu Murat Paşa) hêzek mezin dişîne ser Alî Canpolad.(2) 15 ê Xezîranê sala 1607 an, her du hêzên mezin li nêzîkî Hatayê li Deşta Oruçê şerekî mezin dikin.

Ew şer 16 rojan berdewam dike. Leşkerên Alî Cabpolad qasî çil hezar bûne. Ji bo alîkariyê serokê Dursiyên Libnanê Şêx Fahredînê Meanî (3) jî, bi bîst hezar leşkerên xwe ve tevî şer dibe û alîkariya Alî Canpolad dike. Ew şera hîn jî mezintir dibe.
Di encama şerê dibe de 22 ê Cotmehê sala 1607 an Kurd di şer de bindikevin û şer wenda dikin. Osmanî bi fermana Kuyucu Murat Paşa, ewna serê 26 hezar Kurdên Dursî bi şûran jêdikin, dibirrin. Leşkerên Kurdan yên mayîn jî, xwe vedikişînin Çiyayê Kurmênc.

Qesabê şerê meanî Xwînrij yê Osmanî

Kuyucu Murat Paşa

(1535-1625)

Dîmenek ji dewlemendiya Çiyayê Kurmênc ya bi xêrûbêr wek xalîçe

30 yê Cotmehê sala 1607 an de Kurd bajarê Kilis û Helebê dîsa bi dest xwe diêxin. Lê ew nikanin hebûn û desthilatdariya xwe ji ber sedemên têkçûnê, wê bêtir berdewam bikin. Di dîrokê de, ew dewleta Kurdan (1606-1607) hin caran bi navê „Mîrîtiyê“ hin caran jî wek „Dewleta Kurdên Canpolad“ têye navkirin û têye nasîn.(4)

Evliya Çelebî di berhema xwe ya bi navê „Seyhatname“ de dema behsa şerê Çiyayê Şîngalê dike, ew tevkujiya li Çiyayê Dursî bûyî jî wusa dinivîsîne: „Ji gotina dirêj re çi hewce ye! Deh şev û deh rojan şerekî mezin qewimî, ku şerê Ahmed Paşayê Piçûk ya li Çiyayên Dursî kirî, ewa ku bi navê „Şerê Meanoglu“ ne wusa bû. Tevahî neh hezar serî (kelle), sezdeh hezar û sed jin û mêrên tevî raperînê bûyî û qîz û lawên cîwan (gilman) dîl (hêsîr) hatin girtin. Pir tiştên giranbuha wek xalxal û gerdanên ji zêr û zîv û ganîmetên mezin hatin dest xistin ku mirov bi gotin û bi nivîsandinê nikane dawî lê bîne! Hetf Bapîrên (Pîr) wan dîl hatin girtin. Ji wan papîran yekî ku di zincîrê de bû, dema firsend kete destê wî, serleşkerê di xew de, yê bi navê Zipir Bolûkbaşî di heft deran de birîndar dike!.. Zipir Bolûkbaşî bi wan birînan namire û ew jî radibe, wî bapîrî dikuje!„“ dibêje. Di tevkujiya li Çiyayê Sîncarê bûyî de çiqas Êzdî hatine kuştin jimara wan, Evliya Çelebî nanivîsîn. Lê ciyekî seyhatnamê de dema jimara Êzdiyên Sîncarê dide, jimara wana qasî çilûçar-çilûpênc hezar diyar dike. Xuya dibe ku jimara kesên dîl (hesîr) hatin girtin, ji jimara tevayî bête derxistin, wê demê de çiqas Êzdî di tevkujiyê de hatine kuştin diyar dibe. Ew tevkujiya li Çiyayê Dursiyan bûyî de dibêje „serê 26 hezar Dursî bi şûran hatin jêkirin!“ Ew jî dide xuyakirin, ku jimara tevkujiya Kurdên Sîncarê bûyî, ji tevkujiya Kurdên li Çiyayê Dursî bûyî ne hindiktir e!.. (5)

Di nav ew malbetên Dursî de, îro nêwiyên wan li Libnanê dijîn. Ji wana çendek siyasetmedar li cîhanê Kurd tênê nasîn û ew xwe jî bi xwe Kurd didin nasîn…

Kamal Canpolad

(06.12.1917-16.03.1977)

–wezîrê Libnanê yê kevn-

Ciyê malbeta Canpoladan di nav Kurdên Dursî de îro jî gelek girîng e. Ew malbet bes ne tenê di aliyê rêzanî de (siyasî), di aliyê olî de jî serokatiya Dursiyên wê navçeyê dikin. Ew malbeta, ji binyata xwe ji balbeta Alî Canpolad tên. Wezîrê Libnanê yê berê bi navê Kamal Canpolad, xwe Kurd didît û dinasî.

Walîd Canpolad
(Ji Nêwiyên Alî Canpolad û Lawê Kamal Canpolad)

Îro lawê wî yê bi navê Walîd Canpolad jî xwe Kurd dibîne û xwe wusa dide nasandin. Di hevpeyvînek li Beyrûtê di roja 26.12.2008 an ya bi Walîd Canpolad bûyî de, ew behsa Libnan, Iraq û Kurdistanê dike û Kurdbûna xwe wusa tîne ziman: „Bavê min ji min re got: Em bi esil û di bingeha xwe de Kurd in û binemala me di çerxa (sedsala) 17 an de hatine Libnanê. Ji bo min cihê şerefê ye, ez ji aliyê dîrokî ve girêdayî Kurdan im.“ dibêje. (6)

Wusa xuya dibe ku li ser binyata nîjada Dursiyan gengeşî kirin hêdî ne hewce ye. Ji bo ku Dursî bi binyata xwe Kurd in. Kalikên wan avakarên Dewleta Kurdên Canpolad in.

Komek ji Oldarên Dursî

BAWERÎ Û JİYANA DURSİYAN

Bawerîya ola Dursiyan ji aliyê Hamza bîn Alî ve hatiye damezrandin. Binyata xwe li ser çar rêgazan ( prensîp) ava bûye. Rêgaza yekem, Hakîm, Xwedê bi xwe ye. Ew hem Xwedê ye û hem jî mirov (Lahut-Nasut) e. Rêgaza duwem „nasîna emrê“ ye. Ew wek navê „kaîm al- zaman“ jî tê nasîn. Ew jî Hamza bîn Alî bi xwe ye. Ew cewherê yekemîn e, ku ji aliyê Xwedê ve hatiye afirandin. Gerdûn (kaînat) û hemî jindarên cîhan ji wî hatine afirandin. Ew peyamberê Xwedê ye. Ew ji nûra Xwedê peyda bûye. Ji bo vê jî, ew îmamê îmaman, yanê serok îmam tê pejirandin. Rêgaza sêyem „hudud nasîn“ e, yanê yên emrên Xwedê didin hînkirin û wana belav dikin. Serokê „hududan“ jî Hamza ye. Jimara wana bi Hamza ve pênc kes in. Rêgaza çaran jî „hosî (wesiyetên bûyî) pêk anîn“ e. Hin rêzikên rewiştê (sinc, exlaq) bi navê „hasil“ jî tên nav kirin.

Di nav jiyana Dursiyan ya rojane de rêzkariyek (dîsîplîn) rêk û pêk heye. Ji bo kesên beyanî di nav civata Dursiyan de jiyanek nedîtbar (soyut, muceret) heye. Civat rê nade, ku ji beyaniyan re, li ser civat û ola Dursî kesek qise bike. Dema kesek Dursî be û ew di nav olên din de bijît, ew dikana xwe veşêr û wek kesên ji wan olên din dua bike û xwe wusa jî, ji wan bide veşartinî! Li ser ew ola Dursiyan ya veşartî, kesên miselman ku ji bo Elewî û Êzîdiyan çi nebaşî gotine, ew nebaşiyana ji bo Dursiyan jî îdîa û dubare kirine!..

Di nav civata Dursiyan de jî, wek Yahudiyan dayîn û standinên neteweyî, piştgirî û alikariya civakî gelek xurt e. Dursî her çiqas di nav netewên din de bi aşitiyane bijîn jî, ji bo azadî û serbestiya xwe ya netewî qet ti tawîzan nadin kesên biyanî (kesên yad, kesên ne Dursî bin).

Dîmenek ji ayînek Dursiyan

Dursî jî wek Elewiyan baweriya xwe bi çar kitabên pîroz (Zebur, Tevrat, Încîl, Qur’an) tînin. Di dîrokê de çiqas tesîra Îslamtiye li ser Dursiyan bûye, ewqas jî tesîra Hirîstiyantiyê heye. Peyamber Îsa û çar havariyên wî li gel Dursiyan jî pîroz in. Dursî bawer nakin, ku Hz. Îsa bi çarmixê hatiye kuştin. Ewna baweriya xwe bi yekî wek Îsa tînin, ku ew hatiye kuştin. Di aliyê din de miselman jî baweriya xwe bi çarmixa Îsa û bi rihê piroz nîn in. Di aliyê din de tesîra Ereban li ser Dursiyan pir bûye. Bes ne tenê di aliyê olî de, di aliyê çandî de jî Dursî di bin tesîra Ereban de mayîne. Dursî îro bêtir di aliyê olî de baweriya xwe bi Qur’anê tînin…

SEMBOLA DURSİYAN YA PÎROZ

Sembola Dursiyan ya pîroz „Stêra Dursiyan“ e. Stêra Dursiyan ji pênc tîrêjan pêk tê. Her tîrêja stêrê bi rengekî ye. Her tîrêj û rengê wê, pênc kesên ku Dursî wana pir pîroz dibînin temsîl dike. Her tîrêja stêrê, kesên jê bawer dikin (îmam-wezîr-hudud) û hêjayiyên wan temsîl dike. Rengên stêrê kesk, sor, zer, şîn û spî ye. Rengê kesk „îradeya Xwedê“ û „aqil“ temsîl dike. Rengê sor „nefs“ê temsîl dike. Rengê „zer“ vegotina rastiyê ye. Rengê şîn (mawî) fikrandina hêza vînê ye. Ew alikara gotinê (bêje) û li dijî xirabiyê, gerdûn di nav nîzamekê de bi rêvabirinê hatiye afirandin. Rengê spî jî, ji bo ku rengê şîn cih û wateya xwe bigir hatiye meydanê. Wateya wê jî, qiweta (hêza) di cîsmê dinê de deringîbûn (maddebûn) e.

Têbînî:

1. Îsmaîlî, bingeha vê baweriyê ji nêwiyên Hz. Alî yê bi navê Îsmaîl di sedsala 8 an de avêtiye. Damezranên vê olê re „îmam“ têt gotin. Li gor hin çavkaniyan Îsmaîl, lawê Îmam Cafer Sadik yê herî mezin e. Ew baweriya Îmam Îsmail bingeh avêtin re „Îsmaîltî“ hatiye gotin. Abdullah bin Meymun rêgezen wê cara yekem nivîsîne. Li gor Îsmaîlîtiyê gotinên îmam dibêje hemî Qur’an e, û emirên dide jî hemî emirên Xwedê ne. Îsmaîltî û Dursîtî ji aliyê baweriyê ve gelek nêzîkî hev in.

2. Di Seyhatnameya Evliya Çelebî de şaşitiyek dîrokî heye. Evliya Çelebî dibêje „Ahmed Paşayê Piçûk li Şamê ji aliyê Dewleta Osmanî ve wek Mîrêmiran li ser kar bûye. Di şerên kirî de pir xwîn rêjandiye.“ Lê di dîroka Osmanî de hatiye nivîsin, ku şerê Canpolad û şerê Lawê Meanî de fermandarê Osmaniyan Murat Paşa (1535-1625) bûye. Ew di dîrokê de, bi pir xwîn rêjandina xwe têye nasîn. Wî li navçeya Anatolyê serhildanên bi navên „Celaliyan“ hemî ji ortê rakirine û ji sed û pêncî hezar zêdetir mirov bi giyandar avêtine bîrên avê. Ji bo vê sedemê jî, navê wî „Kuyucu Murat Paşa“ hatiye bi nav kirin. Ew bi esle xwe Xirwat e. Di dema Siltan Ahmed I. an de (1606-1611) çar salan jî sadrazamtî (wezîrî azam) kirye. Qasî 90 salî jiyaye û di xizmeta Seraya Osmanî de bi xwîn rijandinê têye nasîn.

3. Mîrê Dursiyan Şêx Fahredînê Meanî (1572 – 1635) bi Canpoladan ve li dijî Osmaniyan alîkariya hev du kirine. Canpolad jî bi binyat û bi baweriyên xwe „Dursî“ ne. Dursî jî bi eslê xwe Kurd in. Lê ola Dursiyan jî, ji aliyê Îslaman ve wek ola Êzîdiyan hatiye nasîn. Dursî îro jî li navçeya Çiyayên Libnanê û Golanê dijîn û xwe Kurd dinasin. Meaniyan li Suriyê, Libnanê û Canpoladan jî, li Çiyayê Kurmênc û li Kilisê, li Dîlokê (Antabê) dewletên bi navê xwe avakirine û bi salan rêva birine. Wek Êzîdiyan, kesek bi eslê xwe ne Dursî be, ew kes li gor baweriya Dursiyan nikane bibe Dursî. Dursî ji dervayî xwe nazewicin û qîzên xwe jî nadin kesen yad! Ol û baweriya Dursiyan jî veşartiye. Gelek Îslam navê „Dursiyan“ wek kufir (Dûrzû) bi kar tînin!.. Gelê Dursî û ola Dursiyan îro jî pir kesan ve baş naye nasîn.

4. Dewleta Kurdên Canpolad (1605-1607) navenda xwe bajarê Kilis û Helebê bûye. Sînorên xwe ji Kilis û Antabê bigir heya bajarê Musilê fireh kirine. Ji aliyê Osmaniyan ve hatiye rûxandin.

5. Tevkujiya li Çiyayê Sîncarê bûyî, Melek Ahmed Paşa şerê li Çiyayên Dursî bûyî ji xwe re wek mînak girtiye. Kuyucu Murat Paşayê Osmanî jî, tevkujiyek mezin li ser Dursiyan pêk aniye. Ew bûyera xwînrêj bi navê „Şerê Lawê Meanî“ bûyî, ji tevkujiya Melek Ahmed Paşa ya li Çiyayê Sîncarê kirî, ewna di aliyê hovîtî de ji hev du ne kêmtir in. Di „Şerê Lawê Meanî“ de serê 26 hezar Dursî bi şûran hatine birrîn!.. Serê ewqas Dursî jêkirin ma ew ne tevkujiyek dîrokî ye?!. Dema Evliya Çelebî jimara Êzîdiyên Çiyayê Şîngalê qasî 44-45 hezar dibêje, ji çend hezar dîl pê ve, jimara yên hatî kuştin diyar nake. Lê xuya ye, ku jimara Êzdiyên hatin kuştin, ji jimara Dursiyên li Çiyayên Dursî hatin kuştin zêdetir e.

6.Welîd Canpolat: Kurdbûn ji bo min şerefek e û ez dixwazim bêm serdana Kurdistanê; hevpeyvîneka digel Ako Mihemedî BEYRÛT, 26.12. 2008.

Hinek çavkaniyên gotarê:

Tore Kjeilen, Encyclopedie d’Orient, 1995
History of Freemasonery, Albet McKey, 1947
Üniversal Lexikon, Edition bassermannn, 2000
Şeyh Enver F. Abi-Kazım Ph. Prof. Dr. Üniversität Libanon, 2002
La Nation Druse, Henry Guys, Apa-Philo Press, Amsterdam 1979.
The Druze Faith, Sami Nasib Makarem, Caravan Book, 2. Baskı, New York 1977 Di dîrokê de tevkujiya li Şengalê pêk hatî, A. Balî, PUKmedia/2009-06-09 Rojname û Kovarên Kurd û yên cîhan
Malperên Kurdî û yên cîhanî
Çavkaniya wêneyan: ji foto jafî.org. û ji arşiva nivîskarê gotarê

Cotmeh (Oktober) 2025

Toplam Görüntüleme Sayısı: 43

21 Şubat Uluslararası Anadili Günü Tüm Dillere Kutlu Olsun!

✍ Abuzer Balî Han Yazdı:

Günümüzde Birleşmiş Milletler’in kayıtlarına göre dünyada toplamda olarak 205 ülke yer almaktadır. Ancak bunların tümü Birleşmiş Milletler’in üyesi değildir. Uluslararası Anadili Günü, Unesco tarafından 17 Kasım 1999 tarihinde 21 Şubat olarak kabul edildiği için her yıl bu gün 2000 tarihinden bu yana kutlanılır. Bu günü desteklemek, anadili eğitiminin önemini dünyada vurgulamak ve tehlike altındaki dilleri korumak amacıyla bu gün kutlanılır. Uluslararası Anadili Günü her yıl Unesco üyesi olan devletler tarafından kutlanılmaktadır.

Bugün Türkiye’de ırkçı Türk dilcilerinin kabul etmedikleri Kürt Dili ise dünyanın en fazla kelimeye sahip olan dilleri arasında yer alır!.. Ayrıca Kürt Dili, Hint-Avrupa dil ailesinin İrani diller bölümündedir. Dilbilgisi bakımından lehçelerin çokluğu, kelime hazinesinin zenginliği ve kendisine özgü dilbilgisi özellikleriyle Kürtçe günümüzde dünyada büyük bir ilgi çekmektedir!

Dünyanın en büyük dijital sözlüğü olan Wikipedia‘nın verilerine göre, devletsiz olarak varlığını koruyan Kürtçe Dili, yüzlerce devlet dilini geride bırakarak dünyanın en fazla kelime hazinesine sahip olan dilleri arasında yer alır. Wikipedia tarafından yapılan bir tasnifte Kürtçe Dili dünyadaki en zengin 10 dil arasında yer alır. Kürtçe Dili bünyesinde 721.599 kelime barındırarak dünyanın en fazla ve en zengin kelime hazinesine sahip 9. dili olarak yer alır. Diğer bir değerlendirmeyi Kürtçe, Wikipedia’nın sözlük bölümü „Wiktionary“ verilerine göre de dünyanın en zengin 8. dilidir. „Wiktionary“nin verilerine göre 168 dil arasında 918 bin 123 kelime hazinesi sıralanması ile Kürtçe, dünyanın dilleri arasında 8. sırada yer alır!.. Dünya üzerinde tahminen 7000 ile 8000 irili ufaklı dil konuşulmaktadır. Dillerin sayı olarak böyle kabarık oluşu kafaları karıştırmamalı! Bazan öyle diller varki yeryüzünde sadece bir köy veya dar bir bölgede konuşulur! Bu tip dilleri tesbit etmek bile zordur! Dünya dilcileri bu kadar çok dili „Dil Ailesi“ adı altında şöyle tasnif ederler:

Yeryüzündeki belli başlı dil aileleri şunlardır:

I.Hint – Avrupa Dil Ailesi

II.Ural – Altay Dil Ailesi

III.Hami – Sami Dil Ailesi

IV.Bantu Dil Ailesi

V.Çin – Tibet Dil Ailesi

VI.Kafkas Dil Ailesi

VII.Avustralya Dil Ailesi

Yukardaki tasnife göre Kürt Dili, Hint-Avrupa Dil Ailesi‘nin İrani Diller bölümünde yer alır. Halbuki Türk Dili ise Ural-Altay Dil Ailesi’nin Altay Bölümü’ndedir! Türkçe ile Kürtçenin bir dil akrabalığı da yoktur! Eğer anadili eğitimi anayasal güvence altına alınmazsa, başta Kürtçe ve lehçeleri olmak üzere, Anadolu’da konuşulan diğer azınlık dilleri yok olma ile başbaşa kalacaklar! Halbuki Kürtçe, Mezopotamya’nın kadim dillerinden biri olarak halen kamusal alandan, okullardan, sokaklardan ve gündelik yaşamda uzak tutulmuş, bazan da yasaklanmış bir dil olarak, halen Büyük Millet Meclisi tutanaklarına „Bilinmeyen bir dil olarak“ kayıtlara geçirilmesi ırkçıların utanamıyacağı bir direnmelerinden başka bir şey değildir!.. Halbuki Birleşmiş Milletler Genel Kurulunun 18 Aralık 1992 tarihli ve 47/135 sayılı kararına göre „anadil“ konusunda taraf devletlere anadilde eğitimin bir hak olduğu sorumluluğu yüklemektedir. Bir devletin eğitimde fırsat eşitliğinin uygulanması yükümlülüğü şart olarak koşulmaktadır. Türkiye Anadili Haklarına uyacağını BM bildirisini kabul etmesine rağmen, halen Kürtçe anadili ile ilgili çekincelerini kaldırmış değildir! Bugünlerde meclis komisyonunda tartışılan ve bu maddenin de içinde olduğu hususlara bir çözüm getirilmesi dileğiyle „Uluslararası Anadili Günü Kutlu olsun!“ deriz.

21 Şubat 2026

Abuzer Balî Han

Edebiyat Öğretmeni

-Genel Dilbilimci-

Toplam Görüntüleme Sayısı: 81

Osman Sebrî’nin Hayatı Ve Eserleri

Büyük Kürt Şaîri Osman Sebrî

(07.01.1905 – 11.10.1993)

✍ Abuzer Balî Han

Yirminci yüzyılın en büyük Kürt şairlerinden biri de Osman Sebri’dir. O’nu sadece büyük bir şair olarak tanıtmak şüphesizki bir eksiklik olur. O ayni zamanda büyük bir Kürt dili uzmanıydı. Edebiyatcı, yazar oluşunun yanında kendi döneminin en büyük Kürt siyasetğileri arasında yer almakla tanınırdı. 2005 yılı Osman Sebri’nin doğumunun 100. yılı olması nedeniyle bu yıl daha da büyük bir anlam taşımaktadır. Birğok panel, seminer ve anma geceleriyle Osman Sebri yıl boyunca anılacak ve düşünceleri geniş kitlelere ulaştırılmaya ğalışılacaktır. Şairi anma komitesinde bulunmam ve şiir divanını hazırlayıp basımını yaptırdığım iğin O’na ve O’nun düşüncelerine layik olmaya ğalışıyorum. Şayet böyle bir kısa inceleme ve araştırma ile Osman Sebri’yi anlatmada güğlük ğeker ve eksiklerim olursa, bunu da okuyucuların hoşgörüsüne bırakıyorum.

Osman Sebri, 07.01.1905 tarihinde Malatya’nın Kâhta (Kolık) ilğesine bağlı Narince köyünde dünyaya gözlerini ağar. Bilindiği gibi 1950 yılında Malatya’nın bir kazası olan Adıyaman (Samsur) il olunca adı geğen yerler de Adıyaman’a bağlanır. Narince Köyü, Nemrut Dağı’nın eteklerinde büyük, bereketli Kâhta Ovasıyla tanınır. Ovayı baştan başa akıp geğen Fırat nehri ovaya ve uğsuz bucaksız topraklara bir renk ve bereket katar. Bugün, eskiden asi olarak akan Fırat nehri sanki dört kelepğe ile tutsak alınmış gibi. Bu kelepğe veya baraj olarak nitelenen yapılar başta Keban, Karakaya, Urfa (Atatürk Barajı) ve Birecik Barajları olmak üzere yörenin geniş toprakları ile binlerce yılların medeniyetlerini taşıyan yerleşim birimleri bu sular altında bırakıldı.

Bu yörede Mirdes Aşireti başta olmak üzere Reşî, Kaw, Xidirsor gibi büyük Kürt aşiretleri yaşar. Osman Sebri’nin babası Sebri Bey, Mirdes Aşireti’nin en önde gelen beylerinden biriydi. Anası Emine Hatun, Fayik Bucak’ın dayısının kızıydı. Fayik Bucak, Bucak Aşireti’nin önde gelen simalarından biri olup, hakimlik ve avukatlık yapmış, Türkiye’de ilk kez kurulan Kürdistan Demokrat Partisi’nin genel sekreteri olarak tanınırdı. 4 Temmuz 1966 yılında bir duruşmaya katılmak üzere Siverek’ten Urfa’ya giderken karanlık güğler tarfından jipi taranarak katledilmiştir. Osman Sebri’nin sadece ana tarafı değil, ayrıca babasının Şükrü ve Nuri adındaki kardeşleri Mirdesi ağaları olarak bölgede büyük bir nufuza sahiptiler.

Osman Sebri’nin babası 1916 yılında vefat eder. O, çocuk yaşta öksüz kalır. Bir süre sonra Osnan Sebri’nin amcası Şükrü Ağa, O’nun annesi ile evlenir. Böylece amcası, ayni zamanda O’nun üvey babası olur. İkisinin arasındaki samimiyet, Osman Sebri’nin aşiretin ilerdeki yöneticisi konumunda bir seyir arzeder. Bu nedenle Osman Sebri’nin iyi bir eğitim görmesi iğin ğaba sarfedilir. İlkokuldan ortaokula ve oradan da askeri rüştüyeye kadar gönderilir. Okumasını yarıda bırakmak zorunda kalır. Daha okuldayken, genğ yaşta evlendirilir.

Okuduğu dönemde İsmayil Efendi adında bir Öğretmeninin etkisinde kalır. İsmayil Efendi rejim aleytarı biri olup, ilerici, ğağdaş düşünceden yana biriymiş. Feodal ve gerici yönetimlerin halk üzerineki baskıları ilk kez O’ndan öğrenmiş ve kendi gözlemleriyle de Öğretmeninin doğru düşüncelerini ilk kez o dönemde saptar. Kendisinin de geldiği ağalık düzeninden kurtulmak ve şehire yerleşmek iğin amcasına, payına düşen köyleri, toprakları ile birlikte, o toprakların gerğek sahiplerine verilmesini teklif eder. Amcası böyle bir teklifin yerine getirilmesi bir yana, düşünülmesi dahi mümkün olamıyacağını söyler. Öğretmeninden aldığı yeni düşüncelerle toplumun iğinde bulunduğu yaşantı birbirine ters düştüğünü görür ve ağalık düzeninden nefret etmeye başlar. Bu dönem O’nun yaşantısındaki ulusal düşüncelerin ilk kez yeşerdiği dönem olarak kabul edilir. Osman Sebri’nin kendi el yazısı ile yazdığı özyaşam öyküsünde „otobiyografi“ bu görüşü şöyle ifade eder: “ O’nu tanımam „İsmayil Efendi“ ve kendisiyle dost olmam, O’ndan ğok şeyler öğrenmemi beraberinde getirdi. Her şeyden önce aşiret yaşantısının yanlış ve kirli ilişkileri gözümden düştü. Zülüm ve zorbalardan yüzümü ğevirdim. Ahlâklı, dürüst ve hayırsever biri omak istiyordum. Bunu da kanıtlamak iğin payıma düşen birkağ köyü ve işledikleri toprakları onlara bırakmak istedim.“ Yüzyıllardan beri yöredeki ağalığı ve beraberinde getirdiği ağalık düzenini bir ğırpıda silip atmak kolay değildi. Amcası ve üvey babası olan Şükrü Ağa, ayni zamanda bölgenin ve o dönemde Kürdisatan’ın en nüfuzlu ağası olan Haci Bedir Ağa’nın eniştesiydi.

O dönemi Osman Sebri şöyle anlatır: “ 1924 yılının sonlarına doğru Şeyh Said ayaklanması başlayınca, ben Kürtlük ve Kürt yurtseverliği adına hiğ bir şey bilmiyordum. Her ne kadar Kürt olduğumu o dönemde biliyordumsa da sanki bana Kürtler, Türklerin ders kitaplarında anlatılanlar gibi geliyordu! Amcam Şükrü Ağa, akıllı, sezgi gücü büyük olan biriydi. Düşüncesinde Kürtler baş kaldırıyı başarmadıkları taktirde, tüm Kürtlerin bundan büyük zararlar göreceği, yer ve yurtlarından olacaklarını yapılan toplantılarda dile getirirdi. Yine birgün yapılan bir aşiret toplantısında Kürtler isyanı başaramadıkları taktirde Mustafa Kemal, tüm Kürtlerin kökünü kazar, yer ve yurtlarından eder, diyordu. Bu nedenle Şeyh Said, Siverek’i ele geğirdiği zaman, biz de Malatya, Maraş, Antep ve Adıyaman’ı ele geğirmeliyiz. Böylesi bir baş kaldırı ile biz de Kürdistan’ın Batı bölgesini özgürleştirmiş olacağız, diyordu.“

Şeyh Said ayaklanması 1925 yılında zamansız olarak deşifre edilmesi, isyan başlamadan elebaşlarının yakalanarak başta Şeyh Said olmak üzere 48 arkadaşıyla birlikte Diyarbakır’da idam edilmeleriyle son bulur. Şükrü Ağa‘nın düşünceleri sadece sözde kalır. İsyan döneminde hiç bir mücadele ortaya konulmaz, olanlara seyirci kalınır. Olanları Osman Sebri kendi deyimiyle şöyle anlatır: “ Sonunda sıra bize de geldi. İki amcam, iki dayım, ben ve aşiretimizden iki yüz yetmiş kişi Malatya İstiklâl Mahkemesi’ne çağırıldık. Hepimiz kendisini ele vermedik. Şükrü amcam ve dayım Haci Dervîş sadece ikisi mahkemeye gittiler. Diğer çağırılanlar mahkemeye gitmedik. Her ikisinin akibetlerine göre diğerleri hareket edecektik. Kısa bir mahkemeden sonra amcama 15 yıl hapis verilerek Antalya’ya gönderilmeye karar verilir. Dayım ise hapisten ğıkarılarak eve gönderilir ve diğer ğağırılanlar ise berat edilir. Dayım eve geldiğinde bana dediki: Amcan Antalya’ya götürülürken O’nu Türklerin elinden kurtarmalısın. O devrim isyanına başlamak istiyor, dedi. Bu istek üzere bazı atlı ve tam techizatlı adamlarımla birlikte Urfa’ya gittim ve amcamı götürecek olan kafileyi beklemeye başladık. Onlar Urfa’ya geldiklerinde amcamı onların elinden alarak eve geri döndük.“ der.

Döndüklerinde kendileriyle birlikte hareket eden diğer Kürt aşiretleri savaşmaktan vaz geğer. Kısa bir süre sonra amcası Şükri, Nuri, kendiyle birlikte 16 kişi daha yakalanarak mahkeme önüne ğıkarılır. 24.06.1926 tarihinde mahkemenin aldığı karar ile her iki amcası idam edilir. Kendisinin yaşı küğük olduğundan dolayı idam cezasından kurtularak hapis cezasıyla Denizli hapishanesine gönderilir. Bir süre sonra af çıkar. O, Malatya’ya geri döner. Tekrar şikâyet, tutuklanma, takip derken 24.12.1929 tarihinde bugün Suriye sınırları içerisinde kalan ve Koban (Serê Kaniyê) olarak adlandırılan şehire yerleşir.

Bu gelişmeler Osman Sebri’nin devrimci mücadelesinin ilk basamağını teşkil eder. Diğer bir yaklaşımla Osman Sebri’nin hayatını iki döneme ayırabiliriz:

a.) 1905 yılı ile 1929 yılları arası.

b.) 1930 yılı ile 1993 yılları arası.

Osman Sebri’nin yurtsever, devrimci görüş ve eylemlerinin tümü, O’nun ömrünün son gününe kadar olan siyasi mücadelesi 1930-1993 yılları arasındaki dönemi kapsar. O’nun bu devrimci militanca duruşu, ömrünün sonuna kadar devam eder. O’nun şair, araştırmacı, dilci ve eğitimci yanları da siyasi kişiliği kadar büyük önem taşır. O, onurlu mücadelesiyle, zülme baş eğmiyen, sabrı günden güne özgürlüğe bileylenen ve ona sevdalanan bir özgürlük savaşçısıydı. Daha bu savaşın başlangıcında kendini bugünkü Turkiye sınırlarının dışında bulur. Suriye’nin toprakları ile Irak’ın tümü birinci cihan savaşının sonuna kadar Türklerin elindeydi. Şeyh Said isyanından kurtulup Suriye’ye kaçan Kürt yurtseveri Celadet Bedirhan, Kamuran Bedirhan, Cigerxwîn, Qedrî-Can, Reşîdê Kurd gibi tanmış birçok insanla Osman Sebri tanışır. Özellikle Mir Celadet Bedirhan’ı tanıdıktan sonra siyasi ufku açılır. Hoybİn (Xoybİn) örgütünü tanır ve aktif üyeleri içinde yer alır. Örgüt 01.07.1930 tarihinde aldığı bir kararla O’nu 25 kişilik bir silahlı grup ile birlikte, Ağrı isyanı önderi İhsan Nuri Paşa’nın yardımına gönderilmek üzere karar alır. Urfa’ya yönelen grup geriden gelecek ikinci grubu belerken, grubun liderlerini o dönemde Süriye’de etkin olan Fransızlar tarafından yakalanarak Şam’a sürgüne gönderirler. Osman Sebri ile birlikte yola çıkanlar arasında moral bozukluğu, Celadet Bedirhan, Haco Ağa, Ekrem ve Qedrî Cemil Paşa‘ların Fransızlar tarafından tutuklanmalarıyla had safhaya erişir. Bu olaydan sonra Osman Sebri’nin Hoybİn ile bağı kopar. Suriye’ye dönme yerine yönünü Güney Kürdistan’a verir. Bölgede etkin olan Barzanilerle arası açılır. Cezalandırılacağına dair aldığı haber üzerine Irak’ın güneyine çekilirken Arapların eline düşer, hapse atılır. Bir süre Musul ve Bağdat hapishanelerinde hapis yatar. Hapisten kaçarak çöl bedevileri arasında bir süre yaşadıktan sonra Filistin ve Ürdün’e sürgün edilir. Bu sürgün ve hapisler O’nun beş yılını alır. 1935 yılında tekrar Barzan Bölgesi’ne döner. Kürtler tarafından tutuklanır. Ağır bir cezaya çarptırılan Osman Sebri bazı yurtsever kişilerin yardımıyla bölgeden uzaklaştırılmasına yardım edilir. Tekrar Suriye’ye döner. O’nun politik çalışmasına Fransızlar izin vermezler. Kendisine bir köy verilerek politikadan uzaklaştırmak isterler. Onların bu arzusunu rededen Osman Sebri’yi 1936 yılında tutuklatarak Afrika’daki Madakaskar Adası’na sürgüne gönderirler. Bu sürgün olayını Cigerxwîn „Otobiyografim-Jînenîgasriya Min“ adlı yapıtında olaya şöyle yaklaşır: “ Bedirxan ailesi, Haco Ağa ve yakınları o yaz Hevêrkan dağına, Cemil Paşa ailesi, İlyas Ağa ve yakınları da Xursê dağı yaylasına gittiler. Sadece Osman Sebrî Bey ve mahiyetindeki silahlı güçler Berazan aşiretini geçerek düşman noktalarına baskın yapıp, silah ve cephanelerle geri döner. Bu olay nedeniyle Osman Sebri, Fransızlar tarafından yakalanarak Madagaskar’a sürgüne gönderildi.“ der. Osman Sebri’nin eylemci bir militan olması, herkesin izin yaptığı bir mevsimde O’nun eylemler yaparak hedefine yönelmesi, O’nun birçok kişiden ayıran en belirgin yönü. Bu nedenledirki O, herkes tarafından sevilmiş ve korunmuştur. 1937 yılında izinsiz olarak adadan ayrılır, Lübnan’a döner. Bir yıl kadar Lübnan’da kaldıktan sonra 1938 yılında Şam’a döner ve ömrünün son gününe kadar yaşamını kimliksiz ve pasaportsuz olarak orada geçirir.

Osman Sebri 1941 yılına kadar „Nadî Selahedîn“ okulunda Kürt çocuklarına Kürtğe dil derslerini verir. çeşitli yerlerde çalıştıktan sonra 1956 yılında Süriye Kürt Demokrat Partisi’nin kurucuları arasında yer alır. Sonra yine arkadaşları ile yolları birbirinden ayrılır. 1960 ile 1973 yılları arasında bir çok kez hapise düşer; toplam yılları aşan sürelerde çeşitli hapishanelerde 18 kez hapise girip, çıkar. Geride kalan yıllarda ise sürgün ve gözetim altında yıllarını geçirir. Düşmanın zapt edemediği bir kale olarak ömrünün son anına kadar başı dik, alnı açık olarak yaşamını sürdürür.

O’nun kadar düşmanı tanıyan Kürt çok azdı. Hata yapan, ya da politika deyip düşmandan yana davranan Kürtlere çok kızardı. Derdiki: „Düşman, düşmandır. Ne yapsalar düşmanca yaptıkları için, insan ona göre tedbirini hazırlar. Bu nedenledir ki, düşmana düşman denilmiş!.. Ya kardeş kanını düşmandan daha düşman akıtanlara ne demeli?. Düşmana uşaklık yapan ve hatta düşmanın kapısı önünde kendi halkına köpek gibi saldıranlara ne demeli?“ diyordu. Kendi deyimiyle: „Ben hayatımda kendime büyük düşmanlar yarattım. Ne yazık ki bu düşmanların çoğu tanınmış Kürt büyükleriydi. Bu nedenledir ki birçoğuyla ilişkimi keserek kendi köşeme çekilmek zorunda kaldım. “ diyordu. O’nun bu görüşü düşmana sırtını dayıyarak hiç bir zaman mücadelenin yapılamıyacağı, er veya geç düşmana sırtını dayıyanların hüsrana uğrayacakları muhakaktı. Onun, bunun adamı olarak politika yapılmaz. O’na göre politika Kürt halkının birlik ve beraberliğine dayanılarak, onun gerçek özgücüyle ancak mücadele yürütülürse başarıya ulaşma şansı mümkümdür, diyordu. Bu düşünceleriyle Osman Sebri, birleşik, özgür bir vatan için O, bir meşaleydi. Osman Sebri de arkadaşları olan Cigerxwîn ve Qedrî-Can gibi Kürtlerin birlikte yaşadıkları Türk, Arap ve Fars halklarının kardeşliğine büyük önem veriyordu. Sınıfsal bilinç almış halkların emekçileri tarafından sevilen Osman Sebri, kardeş halkların duygu ve düşüncelerini de dile getiren bir Kürt şairiydi.

Ömrünün son döneminde Kuzey Kürdistan’ın yurtsever güçlerine büyük bir önem vererek, bu güçlerin birleşmelerini bir zorunluluk olarak görüyordu. Bu doğacak gücün tüm Kürdistan’ı etkiliyeceğini düşünmekteydi. Güney Kürdistan’da oluşan bugünkü ortamı görmek, O’nu sevindirecek bir husustu. Güney Kürdistan’dan önce Kuzeyin kurtuluşa ve özgürlüğe daha yakın olarak görmesi belki O’nun bir yanılgısıydı. Fakat o günkü şartlarda durum öyle göstermekteydi. Çünkü güneyli örgütlerin çoğu Kürdistan’ı aralarında bölüşen devletlerle iç içe yıllarca yürüttükleri politikadan nefret etmekteydi. Bu ilişkilerde Kürtlere fayda yerine ancak sadece zarar gelebileceğini edindiği tecrübelerden öğrenmişti. Günümüzde tüm Kürt örgütlerinin birbirine yaklaşımı, birlik ve beraberliğin günden güne pekişmesi Osman Sebri’nin nihayi arzusuydu. O’nun bu arzunu Kürtler arasında sağlam bir temelde geliştirmek tüm yurtsever Kürtlere düşen bir görev.

Osman Sebri’nin yaşam öyküsünü birkaç sayfaya sığdırmak çok zor. O’nu daha iyi tanımak için Kürdistan tarihinin son dönemini, yani O’nun 88 yıllık ömrünü iyi bilmek gerekir. Zira bu süre içerisinde Kürdistanın en büyük olayları geçerken, O, bunların birçoğuna tanıklık eder.

Osman Sebri, Cigerxwîn, Qedrî-Can İ Goran’ın düşüncelerine Kürtler her zamankinden daha çok bu gün ona biraz daha yakınlar. Elbet bir gün gelecek, Kürtler de her halk gibi kendi başına ve özgür olarak yaşıyacaklar. Osman Sebri gibi şaîrlerin kurtuluş mücadelesine verdikleri emekler ise asla unutulmayacak. Bu yönüyle de O, unutulmaz Kürt büyükleri içindeki yerini korurken, mihnetle anılacaktır. Kendine ait istemini şu dizelerle açıklar:

„Xwe danînim bo sîtem û zorê,

Bi vê serbilind ez biçim gorê.

Gava bi rûmet çûme goristan

Hêja ye, bibim lawê Kurdistan!..“

Bu dizelerin yaklaşık olarak bugünkü Türkçe karşılığı şöyledir:

Sitem ve zulme hiç bir zaman baş eğmem,

Mezara ise asla başı eğilmiş olarak gitmem.

Şayet mezarlığa yüzü ak onurumla gidersem,

O zaman değerlidir, Kürdistan genci olmam!..

Ölümsüz şaîrin doğumunun yüzüncü yılı tören ve panelinde O’na yukardaki dileğine yanıt olarak şu dizelerle yanıt verdim ve dedimki:

Îro di ser bûyîna te re sed sal bi şahî derbas bû,

Tu bi dengê helbestên xwe heya qatê erşan çû.

Em ji bo te dibêjin, tu her hêja ye, li jor, asûman,

Tu bû lawê Kurdistan, tu her tim bijî Apê Osman!..

Bu dizelerin Türkçe olarak karşılığı şöyle:

Bugün doğumunun üzerinden tam yüz yıl geçti,

Senin şiirlerindeki sesin gök yüzüne kadar erişti.

Senin için deriz ki, zaten sen yücelerden yücesin,

Apê Osman, Kürdistan genci olarak hep yaşayacaksın!..

Şaîr ve yazar olarak Osman Sebri

Şaîr olarak Osman Sebri mütevazi ifadesiyle „Ben şaîr değilim. Düşüncelerimi şiir ile ifade ettimse insanlar onu sevip, daha iyi anlayabilsinler diye o yolu denedim. Onlar düşüncelerimi şiirde sevdikçe de ben şiir yazdım. Şiirlerimi bir divanda toplayacağımı hayatta hiç düşünmemiştim. Siz divanımı hazırlayacağınızı söyleyince hem sevindim, hem de halen yıllar öncesi şiirlerimde dile getirdiğim düşüncelerimin güncel olması ve Kürdistan’da gündemi oluşturması bakımından şiirlerimin büyük bir önem taşıyacağına inanıyorum. “ demesi, O’nun büyüklüğünden kaynaklanıyordu. Çok şiir yazmakla şair büyük olmaz. Şairin şiirde yakaladığı sanat ve şiirin içeriği, onun sanata bakış açısı, dünya görüşü, sanatta yeni çığır açma becerisi şaîri yücelten ve onu ölümsüz kılan etkenler arasında saymak gerekir. Osman Sebri’nin şiirlerinin içeriği bu yönüyle ele alındığında oldukça zengin bir anlatıma sahip olduğunu okuyucu hemen fark eder. Şiirlerinin ana temasını doğa ve yurt sevgisi, yurt ve yaşam, fabl türü olarak hayvanları konuşturarak insanlara ders ve öğüt verme, siyasi düşüncelerini şiir yoluyla topluma sunma, kahramanlık olaylarını destanımsı bir ifadeyle anlatma, marş ve çocuk şiirleri teşkil eder. O da çağdaşı olan diğer Kürt şairlerinden Cigerxwîn, Qedrî-Can, Hêjar, Ebdula Goran gibi büyük bir üne sahip ve kendi açısında bir otoritedir.

Kendisi Süriye’ye geçtiği dönemde hiç Kürtçe yazılmış bir kitapla karşılaşmadığı için, Kürtçe yazma ve okumasını da bilmiyordu. Kendisine ilk kez Mîr Celadet Bedirhan öğretmenlik yapar ve O’ndan Kürtçe yazıp, okumasını öğrenir. Kürtçesini kısa bir sürede geliştiren Osman Sebrî, 1932 yılında yayın hayatına başlatılan „Hawar“ ve diğer birçok dergide Latin Kürt Albabesi’yle şiir ve çeşitli konuları kapsayan makaleler yazar. Artık O, Kürt dili öğretmeni olarak tüm hayatını bu sahaya ayırır. O’nun şu sözleri Kürt diline ne kadar büyük önem verdiğinin bir göstergesidir:

“Kendi diliyle ilgilenmiyen insanın, kendi yurdunu sevdiği idiası yersizdir!

Her söz, dilin gelişmesinde bir yapı taşı görevini görür.

Kendi diline önem veremiyen kişinin ulusal yaşantıdaki yeri bir hiçtir!..

Dil, denizdeki ufuka benzer; yakın gözükür, fakat sen ne kadar yaklaşırsan, o hep ayni mesafeyi korur!”

Şiir kitabı olarak Bahoz 1956’da, şiir divanı da ölümünden sonra 1998 yılında İsveç’in başkenti Stockholm’da basımı yapıldı. Derdên Me, 1956, Alfabeya Kurdî, 1954, Çar Leheng, 1984’te basımları yapıldı.

Özel aile yaşantısından birkaç söz

Ailesi köklü bir aşiret yapısına dayanmakta. Mirdesi Aşireti’nin kökü çok eskilere dayanır. Şerefxanê Bitlisî’nin (1543-1599) yazmış olduğu Şerefname’ye (1597-1599) göre Mirdesiler başlangıçta devlet olarak varlıklarını tarihte sürdürmüş, merkez olarak bugünkü Egil’de (Kela Gêlê) oturarak hükümranlığını sürdürmüşler. Devletin yönetenlerin soyunun Abbasilere dayandığı söylenir. Bu devletin ilk kurucusu Şeyh Pîr Mensur, Hakkari’den gelerek Gêlê Kalesi’ne yerleşir. O’ndan sonra oğlu Pîr Musa ve Musa’nin oğlu Pîr Bedîr döneminde Kale’nin yönetimi tamamen bu ailenin eline geçer. Bu ailenin hükümranlığını ayakta tutan aşiret ise Mirdesi aşiretiydi. Bu nedenledir ki, devlet şeyhlerin sülalesi adına değil, Mirdesi Aşireti adına tanınır. Gerçi Kürt, Arap, Fars ve Türkmen soyundan olan tüm şeyhler kendileri Ehlibeyt veya Abbasi soyuna dayandırmak isterler. Bu istekle kendilerini kutsal peygamber soyuna dayandırarak büyük nüfuz elde etmek isterlerdi. Bu geleneğin izleri halen günümüzde de görülür. Bu aslında doğru bir görüş değildir. Kanımca Hakkarili olan Kürt şeyhlerin kendilerini Abbasi soyuna dayandırmaları da böylesi bir söylenti olsa gerek. Gerçek olan ve tarihe geçen bu devletin yöneticilerinin hem adil ve hem de halkına olan yakınlıkları ile tanınmasıdır. Bu hükümranlık Pîr Bedir döneminde, Selçuklular’ın kaleye saldırıp, kaleyi ele geçirmesiyle son bulur. Pîr Bedir Meyafarqîn’e (Silvan) sığınır. Daha sonraları Alpaslan’ın Meyafarqîn’e saldırmasiyle Pir Bedir öldürülür. Oğlu Bulduk’ta Gêlê Hanedanlığını yeniden kurar. Bir süre sonra Palo ve Çermİk bu hanedandan ayrılırlar. Şah İsmail’in tesirinde olan hanedanlık Şah İsmail ile Osmanlıların arasının açılmasıyle hanedanlık Osmanlıların denetimine geçer. Mirdes egemenliğinin yıkılışından sonra, bir kısım Mirdesliler Batı Anadolu’ya göç ederek Kütahya yöresine yerleşerek, Germiyanoğulları Beyliği’ni kurarlar. Yine Mirdes beylerinden üç kardeş Gerger şehrinin Heşİrê köyünde çocukları olmayan bir ağanın yanına yerleşirler. Ağanın ölümünden sonra yörede egemenliği ele geçiren kardeşler sınırlarını Kâhta Ovası’ndan (Deşta Kolikê) Cendere suyuna ve Gevoz aşiretine kadar genişletirler. Bu aileden olan Sebrî Bey öldüğünde oğlu Osman genç yaşta öksüz kalır. Daha çocuk yaşta evlendirlen Osman Sebri’nin ilk evliliğinde oğlu Welato (Şİkrî) ile kızı Horê doğar. İkinci evliliğini 1942 yılında Şam’da yapar. Bu evlilikten Hoşeng, Hoşîn, Heval adlı üç erkek ile Hîngur ve Hêvî adında iki kızı doğar. Politik baskılar nedeniyle tüm çocukları yurtdışına çıkar. Çocuklarıyla bağlantısı yıllarca kesilir. Tek başına Şam’da yaşıyan Osman Sebri’nin hizmetine öz yeğeni olan Kewê yetişir. Kawê’yi evlat edinir. O’nu öz evlatlarından ayırmayan Osman Sebri, ikinci evlilikte üç erkek ve üç kız evladının olduğunu belirtir. Ayrıca Kawê, şaîrin öldüğü son güne kadar O’na hizmet ederek, yardımcı olur, bakımını üstlenir.

Osman Sebrî 11.10.1993 tarihinde pazartesi günü saat 15.30 da Şam’da hayata veda eder. Naaşı Dirbasiye’ye bağlı Berkevirê’de toprağa verilir.

Kasım, 2025

Abuzer Balî Han

Toplam Görüntüleme Sayısı: 111

Bav û Dayika Helbesta Cîhanê û Ya Kurdistanê Kî Ye?

✍ Abuzer Balî Han

Li cîhanê li pêş bavê helbestê, helbest (şî’ir) çi ye? Ez dixwazim wê bidim diyar kirin Di dîroka wêjeya cîhanê de, bi teybetî wêje û beşê wê yê helbest mijarek awerte heses û girîng e. Li dinê navbeynê du çemên mezin (Ferat û Dîcle) erda ku bi navê Mezopotamya têye bi nav kirin, ciyê wêje û helbesta cîhanê ya cara yekem lê hatiye afirandine. Li ser tabletên Sîmeran, di dema Babîlon û Akadan vir de wêjeya vê navçeyê, şehrîstaniya cîhanê ronahî dike. Lê şehristaniya Misir û ya navçeya Anatoliyê jî gelek kevn e. Ew kevnariya cîhanê heya şehristaniya Emerîkaya Başur Înkayê diçe. Lê di aliyê destpêka helbestê de bê guman ya ji aliyê wêjevanên cîhanê ve têye pejirandin wêjeya antîk ya Yewnaniyan e.

Li cîhanê heya roja îro tarîfek helbest mîrov hemî li ser bibin yek nîn e. Di ferhengan de tarîfa helbest usa hatiye kirin: ” Gotina îşaretên dewlemend bi bêjeyên (kelîme) rîtm û li hevanîna dengên xweşik neqilkirinê re telbest têye gotin.“

Li gor dîtina min helbest, hesta tewaw nebûye. Bi pênivîs hest li ser kaxizan rêz kirin jî reşbeleka (musfetteya) zeftkirina helbest e. Ji bo vê ye, ku li cîhanê tarîfek helbest herkes li ser wekhev bin nîn e.

Helbestvanek bi yek carê re dikane helbesta xwe binivîsine. Lê her cara dixwîne rêzikan de guhartinan çêdike. Ew nûvakirina di naveroka helbest de bêdawî ye. Helbestvan heya dest bi helbestek nû kirye, ew di helbesta xwe de guhartinên xwe her nû ve dike û serast dike. Pir caran hin helbestvan ew guhartininên di helbestên xwe de pêk tînin çendek salan de tewaw dikin. Ji bo vê ye, ku di nav civatan de helbest wek hestên pîroz û helbestvan jî, kesên hêja û xoşewîst têne pejirandin.

Wek hin kes difikirin, bes helbest ji xeyalan pêk nehatine. Bi kurtahî helbest (şî’ir) yanê xeyal! Xeyal jî, tê wê wateyê ku baweriya bê bingeh, ramana bes di mejû de dimîne û di vê baweriyê de têgînên (kavram, mefhum) nedîtbar (mucerret, soyut, abstrakt, nanêrbaran). Bi gotinek din têgînên ne rast, têgînên derew!.. Ti (tu) bingeha van gotininan dûr û nêzîk bi tarifa di derheqê helbest de dibe nîn e. Mirov dikane di deheqê helbest de pir tiştan bêje, lê nikane bêje ku helbest, derew e! Ji bo vê ye, ku min helbest bi hestên tewaw nebûyî tarîf kir. Heke li pêş min tarîfek usa bûyî be, min jî, bila ew tarîfa berê bûyî carek din dubare kiribe. Rûspiyan bê wate ne gotine ” Kesê dibêje min tiştekî nû got, ew kesa gotina herî berê bûyî carek din nûve dike!“

Gelo pirsa me ew e, ku bav û dayîka helbesta cîhanê ma kî ne? Gengeşiya di derheqê tarîfa helbest de heyî, ji bo bavê helbesta cîhanê nîn e. Hemî dîrokzan û wêjevan bavê helbesta cîhanê helbestvan û hozanê nemir „Homer“ dipejêrin (qebul dikin). Ew li pêş zayînê di qirna 8 an de li Îzmîrê hatiye dinê û li wir jiyaye. Homer bi destanên xwe yên bi navên Îlyada (Îlîas) û Odîse (Odyssee) têye nasîn. Di navbeyna nivîsandina van destanan de heya îro ewqas sal borîne. Lê heya roja îro wan destanan ji qîmeta xwe tiştek jî wenda nekirine û di wêjeya cîhanê de îro jî wek mînak tên nîşan dayîn.

Gelo ew qîmet û mezinahiya van berheman ji ku têye? Ez dixwazim hinek li ser vê mijarê rawestim. Ciyê cewhera çanda kevnar (klasîk) ya Helen (Yewnan), Îyonya ye. Îyonya îro bi navê ”Anatoliyê“ têye bi nav kirin. Dîsa li Îyonyayê 2600 sal berê bavê çîroka helbesta fabl û mijara pêkenokiyên îro bi zimanên hemî cîhanê tên gotin xwedanê wan Ezop (Aisopos) li Bandirmayê jiya ye. La Fontainê Fransizan mijara çîrok û helbestên xwe yên bi naveroka fabl de, ew di bin bandora (tesîra) Ezop de maye. Ji van naverokan helbestvanên Kurd jî pelîseya (nesîbê) xwe girtine û gelek helbestên bi mijara fabl nivîsandine.

Li ser bavê helbesta cîhanê wek her wêjevan, wêjevanên Kurd jî hemfikir in. Lê dema em ji xwe bipirsin û bêjin ”Bavê helbesta Kurd kî ye?“ Li ser vê babetê ez dibêjim, pêwîst e, ku hîn emê pir bifikirin! Di aliyê din de, em niha li ser bavê helbesta Kurd ya nûjen hemdemî jî, em nikanin hemî bibin yek. Lê dema çar-pênc nav li peyhev bêne nivîsîn jî, ez bawerim gelek kes li ser ew navan jî nabin yek. Lê mirov bi hêsanî dikane bêje gelek helbestvanên Kurd yên hemdemî nûjen hêja hene. Bi wana netewa Kurd gelek serbilind e!

Di salên 1975 an vir de min dest bi lêkolîna helbest û helbestvanên Kurd kir. Ji bo min ne Başur, ne Rojhilat û ne jî Başurê Piçûk baş ne diyar bû. Dema mirov bê agah be, ji xwe difikire tiştek nîn e! Di Bakurê welat de jî bê dengiya helbestvanên Kurd mirov gelek acîz dikir. Ez di xortaniya xwe de hîn bûyî bûm, ku ”Welatek bindest be û ew welatê bindest jî helbestvanên xwe ne qîrin, ew welata wek zarokên sêwî mayî ye!..“ Nezaniya min ya li ser wêje û helbestvanên Kurd bêtir ez ber bi herêma Soran û Goran birim. Paşê herêma Behdînan ez ber bi rojhilat heya Kirmenşah birim. Dema Başurê Piçûk min dît û nasî, gotina şaîrê Kurd yê bi eslê xwe Kurd ku bi zimanê Osmanî nivîsî bû, ew helbestvan Nebî hat bîra min. Wî bi zimanê Osmanî bi Kurdiya îro digot: ” Ew masiyên ku di nav behrê de ne, lê ew ji hebûna behrê bê agah ne!“ digot.

Lêkolîna min rastiyek anî pêşiya min. Ew rastiya jî dewlemendiya çand û hunera Kurdî ya bê dewlet çawa bûye ku ewqas sal bi serê xwe jiya ye?.. Min di nav gencineyek usa de karê xwe dikir. Lê min dît ku ew gencîneya bê serûber e. Dema lêkolîna li navçeya Silêmaniyê min dikir, mîn dît ku bes li bajarê Silêmaniyê 300 helbestvan jiya ne. Ji wana gelek jî bi nav û deng bûn. Dema min piraniya helbestvanên Silêmaniyê behs dikir, helbestvanên ji herêma Behdînan ji min re gotin: ”Hêlîna helbesta Kurdî navçeya Behdînan e.“

Dewlemendiya çand û hunera Kurdistanê bi jimartinan mirov nikane bîne zimên. Li başurê Piçûk jimara helbestvanên Kurd ji perçên din ne hindiktir e. Helbestvan, kesên ku neteweya jê tên, yên ku hestên xwe berz û bala ne. Ji bo welatek bindest kesên hestên xwe yên netewî lê nemayîn, ew kesna kesên ji rastiya xwe dûrketine û mirine!

Di nav helbestvanan de kesên bê sedem hevdu rexne dikin jî ne kêm in. Bi baweriya min qasî hezar helbestvanên Kurd yên kevn bi yên îro di nav me de dijîn ve jiyan e. Heya nîvîyê sedsala bîstan di nav Kurdan de kesên xwendin û dinivîsandin dizanîn gelek hindik bûn. Ewên dizanîn jî piraniya wana bi zimanên dagirkeran dixwendin û dinivîsandin. Di rewşek usa de wêjeyek netewî bi roman, şano, çîrok û bi helbest elbet pêş de naçe!.. Di tevliheviyek usa de bavê helbesta Kurdî tayîn kirin jî zor e. Ji mirov bipirsin û bêjin reîsê şaîrên Kurd kî ye? Bersiva pirsek usa dayîn li gor kesan têye guhartin û bersivek, bersivek din nagire.

Di dema îro em têde dijîn de helbestvanê/a Kurd ya/yê herî mezin kî ye? bêye pirsin, bersivek erenî dayîn pir zor e! Ji bo xwendevanan dema bavê helbesta Kurdî kî ye û ew bi nav bête bi nav kirin, ez dikanim bersivek usa bidim: ”Bavê helbesta Kurdî Antolojiya Helbesta Kurdî ye?..Belê, belê di antolojiya helbestvanên Kurd ya sedsala dawî de bi sedan nav û helbestên helbestvanên Kurd tê de hene. Di nav wan de yek serokê helbestvanan e. Gelo, ew kî be? Di vê sedsalê em tê de dijîn de nebe, di sedsala pêşiya me de gelê Kurd yê wê/wî navî tesbît bike.

Di vê derbarê de ez dixwazim mînakek balkêş bidim. Helbestvanên Kurd pir caran navê xwe yî rast li bin helbesta xwe nanivîsînin. Ji tirsa dagirkeran bi mahlas xwe bi nav dikin. Rojekê min ji mamostekî Kurd teqewut bûyî pirsî. Ew mamoste bi wênevaniya xwe jî navdar bû. Ez helbestvanekî bi mahlasa xwe têye nasin digerim û min navnîşana wî heya niha nedît!.. Ji min re got, ew ji xelkê kîderê ye? Min jê re got, belku xelkê Dersimê be! Mahlasa xwe jî ew e… Kenî û bersiva min daye min. Gelo, kesê tu lê digere ez im. Ew mahlasa ji navê gundê min têye. Mamoste bi destê xwe refa pirtûkan nîşanî min da û got: „Ew 13 dîwanên helbestan destnivîsên min in. Ji wana heya îro yek bilê çapnebûye! Wergerên min ji zimanên beyanî ji bo Kurdî jî gelek in. Lê qet yek jî çap nebûye. Ya herî ez pê xemgîn dibim jî, çar hezar zêdetir wêneyên min çêkirî hene. Salên min ji heftêyî derbas dibin. Ciyekî ez wana diyarî bikim ji bo duweroja çanda me bêne parastin bilê nîn e. Li welatên beyanî emrê me borî, lê em bi hesreta welatê xwe li dervayî dimînin û dijîn!

Dîwanên helbestvanên Kurd wenda bûyî, yên bi destê neyaran hatin şewitandin, an jî yên wek berhemên mamoste di refan de dirizin, wenda bibin jimara wan ji yên çap bûyî, heyî ne kêmtir in!

Ji bo vê jî, di nirxandina helbesvanên Kurd de min ji wana yek ji yê/ya din bilindtir nekir. Bi destpêka navê alfabetîk min, ewna li duhev rêz kirin. Min ewna hemî wekhev hêja girtin û ewna bi helbestên wan pêşkêşî xwendevanan kirin. Bila xwendevan binirxînin û qîmeta wan bidin wana.

Ya rast ew e, ku rewşa Kurdan ya îro ji ya borî çêtir e. Lê dîsa jî helbestvan û romanivîsarên Kurd ne zêde ne. Ji berhemên nivîskarên Kurd ji wana çendan berhemên xwe hatin wergerandine zimanên beyanî? Çend helbestvanên me bi helbestên xwe navnetewî bûne? Ya herî mezin bi profesiyonelî nivîskariya Kurdî hîn pêk nehatiye. Ji bo ku berhemên nivîskarên Kurd diafirînin pê wana, keda wan têrî wan nake û nikanin bi hatina perên wan zikê xwe têrbikin. Ewna neçar dibin bixebitin û revra jî binivîsînin. Nivîsandinê şunda vê carê nikanin berhemên xwe biweşînin!.. Dema berhem hatin weşandin jî bazara pirtûkan wek bazara welatên sermayedar bi kar naye û pirtûk nayen firotin!.. Asteng bi xwe re astengan tînin û ew jî nivîskar û helbestvanên heyî dixeniqînin. Pir helbestvanên Kurd hene ku ji wana piran jî, ji çendek dîwanên xwe yek jî bilê çapnekirine.

Welatê Kurdan sedsalan vir de di bin talana dagirkeran de bû. Niha jî dagirkeran ji xwe re rêyek din jî peyda kirine. Çeteyên dewletên dagirker pasaportan çêdikin û didin destê Kurdan û ji mwetrepolan derdiêxînin û dişînin welatên cîhanê. Çaryek (25 sal) sedsale ku Kurd vê carê bûyîne penaberên hemî cîhanê. Jimara wan niha de milyon derbas bûye.

Pir kes helbestan dinivisînin. Di nav wan de yên baş tên nasîn hindik in. Lê helbestvanên serketî û yên di devê gel de tên bi nav kirin, ewna yên herî bi şans bextewar in. Di nav hemî gelan de helbestvanên nav û deng û yên nemir hehe. Di nav me Kurdan de jî usa ye. Di gotarek ser helbestvanên Kurd hatî nivisîn de helbestvan bi navnekirin nivîsek awerte ye. Di ew berhema helbestvanên Kurd yên sedsala dawî de di hundirê çar bergan de qasî sêsed helbestvan hatine komîserhevdu kirin. Ji wana hinek bi nav kirin û yên din bîrkirin bi zanîn min nexwest ez bikevim wê şaşitiye. Lê rexnevanên li ser wan binivîsînin û wana bi nav bikin pir in. Min ew kara ji wan re hîşt.

Wek di nav pir pîşeyan (meslek) de heyî, hin helbestvan jî hevdu baş naecibînin û baş napejêrin. Hin helbestvan bi helbestên hev, hev du nizm dikin. Ez dixwazim du helbestvanên bi esle xwe Kurd bûn, lê bi zimanê beyanî helbestên xwe nivîsandine wana dixwazim mînak bidim. Rastî jî di dema wan de li Bakurê welat Kurdî qedexe bû. Di wan salan de nivîsek Kurdî dîtin ne mimkun bû. Her du helbestvan jî îro di nav me de nîn in, lê nav û dengê wan maye. Ahmed Arîf bi eslê xwe Amedî ye. Enwer Gokçe jî, ji Erzincanê ye. Xortaniya xwe di salên 1940 î de li zanîngeha Enqerê de derbas kirine û hevra dibin rêheval. Bes di rêhevaliya wan de zîndan, têda û îşkence ji wan re dibe jiyanek hawbeş. Paşê riya wan ji hevdu dûrdikeve û bi hevdu re jî qise nakin.

Rojek ji rojan rojnemevan ji Enwer Gokçe dipirsin û dibêjin Ehmed Arîf bi pirtûka xwe ya helbestan ya bi navê ”Ji hesreta Te Min Pranga Kevnkirin“ çapa dehan ji nû ve weşandin. Li ser Ahmed Arîf û helbestên wî tu çi difikire, baweriya te di derheqê wî de ya heyî çi ye?.. Enwer Gokçe hers dikefe û dibêje ”Ma Ehmed Arîf jî helbestvan e? Ew helbestên min didize û ji xwe re hin tiştan zêde dike. Ezê ji bo helbestên wî ma çi ji wer e bêjim?!..“

Gotinên ne çak zû diçin ciyê xwe. Dema ew pirsên li jor bûyî bi bersiva wan ve ji Ahmed Arîf dipirsin. Ew dîtina xwe usa diyar dike. Enwer madem usa dibêje, bila usa be! Ez bi helbestên wî ewqas têm nasîn, bila ew jî bi helbestên xwe duqat ji min bêtir bêye nasîn!..“

Ew her du helbestvan bi şoreşgeriya xwe dema di salên 1960 î li zanîngeha Enqerê min dixwend ew baş dihatin nasîn û berhemên wan di devê hemî şoreşgeran de bûn. Her du jî helbestvanên mezin bûn. Ewna ji aliyê mirovên welatparêz ve dihatin xwendin û dihatin parastin. Lê çi mixabin, wana hevdu nadipejirandin û bi helbesvaniya hev behecokî bûn.

Di ser mirina wan re pir sal derbas bûn. Enwer Gokçe jî hat xwendin. Lê hêdî hêdî pirtûkên wî di refên toz de dimînin. Bes Ahmed Arîf bi yek berhema xwe ya heya îro 60 carî nûve çap bûyî têye nasîn. Ew berhem wek îro hatiye nivîsin ji nûve rojane têye xwendin. Ez dibêjim helbestvanî ew rewşa ye. Di dilê mirovan de, bi hesta mîrovan xwe nûvekirin, mezinahiya helbestvan dide xuyakirin. Bi darê zorê tukes nabe helbestvanê mezin. Ez bawernakim, ku helbestvanên mezin ji xwe re bêjin ” Ez helbestvanê mezin im!“ Lê hin kesên xwe dikin ciyê helbestvanê mezin jî heke hun bibînin xwe dudilî nekin! Di helbestvaniya herî berz û gewre de xweperestî û quretî têde nîn e. Bi gotina dawî helbestvan fîdayiyê netewa xwe ye!.. Yên ew hesta tê de heyî û yên helbestan bi wan hestan dinivisînin hemî helbestvanên hêja ne.

17.02.2008

Abuzer Balî Han

Toplam Görüntüleme Sayısı: 42

Türkiye’nin Günümüzdeki Cumhuriyet Şeklinde Çözüm Nedir?

✍ Abuzer Bali Han

Türkiye’de Kürt sorunu nasıl çözülür?

Bir yenilik yapılacaksa cumhuriyetin geçmiş tarihine bir bakmak lazım. Aylarca ‘Demokrasi Komisyonu’ kuruldu, kurulacak derken kuruldu; kuruluşunun üzerinden aylar geçti! Hiçbir demokratik çözüm önerisi halka ulaşamadı! Kürt sorunu uluslararası bir sorundur. Kürt halkın birçok parti ve örgütlerin fikirlerine başvurulacağı gibi 1999’dan beri İmralı adasında cezaevinde bulunan Kürt Özgürlük Hareketin önderi sayın Öcalan ile görüşülmesi kadar doğal bir şey olamaz. Fakat birilerinin Kürdistan’ın başka parçalarını da Türkiye‘ye bağlama girişimleri elbette boşa çıkacaktır! „Aklın yolu birdir!“ derler. Kürk sorunun çözümü tarafsız Türk, Kürt bilim adamları, sayın Öcalan, Kürt siyasi partilerine ve sivil toplum kuruluşlarına bırakmak, bence en doğru çözüm şeklidir!

Geçmiş tarihten örnekler alırsak Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği ile Anadolu halkları kurtuluş savaşı hemen hemen ayni dönemlere rastlar. Anti emperyalist bir doğrultuda gelişen ve komşu olan bu ülkeler birbirlerine de yardımcı olmuşlar! Rus Çarlığının yıkılışından sonra kurulan Sovyetler Birliği ve başta Lenin’in „Ulusların kendi kaderlerini tayin etme hakkı“ ile Sovyetler Birliği‘nin bünyesindeki onlarca halk kendi kaderlerini tayin etmede özgürce davrandılar. Sovyetler Birliği yıkıldıktan sonra da adı geçen halklar kendi iradeleriyle ayrılarak kendi devletlerini kurdular!

Anadolu‘da Mustafa Kemal’in liderliğinde gelişen kurtuluş savaşına, Anadolu‘da yaşayan tüm halklar kader birliği yaparak savaştılar! Savaş sonunda Mustafa Kemal halkçı ve sosyalist görüşlü olan başta Çerkez Ethem ve sosyalistleri tasfiye etti! Geçici gibi kurdurulan Türkiye Komünist Partisi (TKP) merkez komitesini Karadeniz Bölgesinde kıyıda bıçaklatılarak bir tekne ile denize sürdüler! Bir müddet sonra da sanki top ateşiyle denizde boğuldular haberi ile sosyalizmin de defterini dürmüş oldular! O gündür, bu gündür Anadolu‘da sosyalizm ve sosyalistler hep düşman gibi gösterildiler!

Sovyetler Birliği‘ndeki halkların kendi kader tayin hakları Anadolu’da gasp edilerek tek ırka dayanan ulus devletini zoraki olarak kurdular! “Şeriat istiyor” diye yalan propaganda yapılarak 1925‘te Kürtlerin haklarını savunup isteyen Şeyh Said ve arkadaşları idam edildiler. 15 Kasım 1937’de ise başta Seyit Rıza olmak üzere İstiklal madalyası olan Cebrail Ağa’ya idam cezası müebbette çevrilerek cezalandırıldı. Seyid Rıza’nın yaşı 75’ten 57’ye indirilerek idam edildiler! Yaş küçültürken şahidin ifadesi konusunda hakim, Seyid Rıza’ya sorar: “Bu konudaki düşünceniz nedir? O da şöyle yanıt verir: “Hakim Bey! Bu şahit gösterdiğiniz Hüseyin Doğan, O, benim büyük oğlum Şah Hasan’dan iki yaş küçüktür! O, nasıl benim doğum tarihimi bilecek?!. Bir kere kafanıza koymuşsunuz! Beni asmaya karar vermişsiniz! Yalan, dolana ne gerek var!“ der!

Anadolu’da kurulan Türkiye Cumhuriyeti sadece Kürtler ve diğer halklarla uğraşmadılar! İslam’ı devletin resmi ideolojisini savunacak şekilden yeniden yorumlamasına karşı çıkan Sünni inançlı olan birçok Türk vatandaşı da bu uygulamalardan payına düşeni aldılar! Bunlardan biri de İskilipli Mehmed Atıf Hoca (1875, Toyhane – 4 Şubat 1926, Ankara), Türk imam, müderris (profesör) olduğu halde kılık kıyafet ve şapka kanununa aykırı davrandığı gerekçesiyle asıldı! İskilipli Mehmed Atıf Hoca gibi düşünen günümüzdeki eski ideolojinin yerini alan Türkçü, dini gelenekten gelenler yönetimde olmalarına rağmen bir türlü doğru çözüm yolu bulamıyorlar!

O zaman çıkış ve çözüm yolu ne olmalı?!. Bilim her şeye çare bulan ve sorunları çözen bir yöntemdir! Avrupalılar „Politika Bilimi“ denen bilimden 200 yıldır yararlanmaktalar! Bu bilim Türkiye’de uygulanıyormuş gibi entrikalar, hileler ve askeri cuntalarla zoraki yönetimlerle, Sünni inancında ve Türk olmayan başka halklara siyasi asimilasyon dayatılarak zoraki sürdürülmeye çalışılmaktadır! O zaman denilir ki: ”Aklın yolu birdir!“ doğrultusundan giderek gerçek Türk, Kürt bilim adamları ve kanaat önderleri buna en doğru yolu bulabilirler! Bu işi onlara bırakmadıkça, düzlüğe çıkma mücadelesi bir yüzyıl daha da geriye doğru gidebilir!

Bugünkü Türkiye Cumhuriyeti, Anadolu Yarımadası ile Kürdistan’ın kuzey Mezopotamya bölgesi ile Avrupa yakasındaki Trakya’ya yayılmış, Osmanlı mirası üzerine kurulmuş, dünyada halklar üzerine sürekli şiddete başvuranlar arasında benzeri az bulunan ve cumhuriyetle yönetildiğini iddia eden bir devlettir! Osmanlı mirası üzerine kurulan bu devlet, Anadolu Yarımadası‘nın Asya kıtası ile Avrupa arasında tarihi bir köprü konumundadır. Burayı uzak doğuya ve güney Asya’ya bağlayan, eskiden ipek yolu Kürdistan‘tan topraklarının tam da üzerinden geçerdi. Bu toprakların peygamberler diyarı olması nedeniyle hem islam alemince kutsal sayılması, hem de bu adı geçen coğrafyalar üzerinde tarihi büyük savaşların olmasına neden olmuştur. Yine bu topraklar üzerinde tarih boyunca kimi tomlumlar kaçarken, kimisi kovalamış, katliam ve soykırımlar dayatılan kimi toplumlar da tamamen yok olmaktan kendilerini kurtaramamışlar. Bu nedenle tarih boyunca birçok göç dalgaları Kürdistan üzerinden Anadolu’ya, ya da Anadolu üzerinden Kürdistan’a akıp gitmişler. Bu göç eden kavimlerin bazıları bu topraklar üzerine yerleşerek zengin birer kültür hazinesini de orada yaşayan halklara miras bırakmışlar. Bu yönüyle yöre, halklar açısından bir mozayikler ülkesini andırmaktadır!

Türkiye olarak adlandırılan ülkede resmi ağızlara bakıldığında nüfusun yüzde 99’u müslüman ve Türk olarak tanımlanır! İşin aslı hiç de öyle görüldüğü gibi değil! Örneğin yapılan etnolojik ve sosyolojik araştırmalar sonucu aşağdaki halk topluluklarının Türkiye ve Kürdistan’da yaşadıkları tespit edilmiştir! Başta Türkler ve Kürtler olmak üzere Arap, Rum, Laz, Azeri, Çerkez, Arnavut, Gürcü, Süryani, Keldani, Asuri, Fars, Arami, Afgan, Pomak, Tatar, Kırgız, Çeçen, Tacik, Pakistanlı, Hintli, Türkmen, Karapapak, Uygur, Kazak, Özbek, Karakalkaplar, Karaçaylılar, Kumuklar, Dağıstanlılar, Estonyalılar, Polonyalılar, Sudanlı, Osetler, Hemşinli, Ermeni, Kubanlar, Molokan Rusları, Çingeneler, Alman, Yahudi, İnguşlar, Abhazlar (Abazalı) ve diğer bazı küçük toplulukların halen Anadolu ve Kürdistan’da yaşamakta oldukları tesbit edilmiştir!.. Bu sayılara son yıllarda Anadolu’ya akın akın gelen Afrika halklarını da eklersek, oluşan durum bugünkü Almanya’dan farksızdır!

Yukarda adları belirtilen 50’ye yakın ırktan oluşan topluluğun yanı sıra yine inanç bakımından da ayni ırktan olan insanlar arasında da bazı ayrışmaların olduğu gerçeği de kendi varlığını korur. Bu konuda Araştırmacı yazar Peter Alford Andrews’in “Etnic Groups in the Republic of Turkey” Türkiye Cumhuriyetindeki Etnik Topluluklar adlı 1989 yılında Almanya’nın Wiesbaden şehrinde basılan yapıtında Türk kökenli topluluğu inanaçları doğrultusunda şöyle tasnif eder: “Türkler : Sun‘i Türkler, Alevi Türkler, Sunni Yörük Türkler, Alevi Yörük Türkler, Alevi Türkmenler, Tahtacı Türkmenler, Abdal Alevi Türkler, Şii Azeri Türkler, Azeri Karapapak Türkleri “ gibi…

Diğer halk topluluklarında da yukardakine benzer bir sınıflandırma yapmak mümkündür. Örneğin: Kürtler arasındaki inanç ayırımları son dönemlere kadar nerdeyse halklar arasında dahi görülmeyen bazı ayrılıklara ayrıldığına da rastlanır! Örneğin: Birbirlerine kız alıp vermemek, hata bazılarının kestiğini yememek gibi ilkel toplumlarda dahi benzerine az rastlanan davranış biçimlerine de yer yer rastlamak mümkündür. Kürt ulusal kurtuluş mücadelesinin boy vermesiyle bu batıl inançların yerine çağdaş toplumlarda görülen dayanışma ve yaşam örnekleri Kürt halkı arasında da boy atmaya başladığını görmekteyiz. Kadın ile yabancı bir erkeğin yanyana gelmediği bir topumdan bugün sosyal mücadelede yerini alan ve kahramanlıklar yaratan Kürt insanı destanlar yaratmaktalar!..

Kürt halkını yüzyıllar boyunca sünnisini alevisine, alevisini şafisine kırdıranların maskesi artık düşmüştür. Hatta eski Kürt inanışlarını olduğu gibi koruyan Ezdi Kürtlere devletin dinayetinin eliyle zülm edilmiş, horlanarak Asuri ve Süryanilere yapılan soykırımdan geçirilmeye çalışılmış, geriye kalanların çoğuna da eline birer pasaport verilerek yurtdışına işçi olarak gönderilmiştir!

Tüm yukarda belirtilen olumsuzlukların dışında Kürdistan’ın sosyo-ekonomik yapısından kaynaklanan aşiretçilik, ağa ve şeyhlik gibi dini kurumlarla devlet işbirliği yaparak adeta Kürdistan’ın birçok yöresi tarih boyunca kendi başlarına buyruk derebeylerce yönetilmesi ayrı topluluklar halinde yaşamalarına neden olmuştur. Cumhuriyet ile başlatılmak istenen ”Toprak Reformu“ ise seçimden seçime ertelenerek günümüze kadar süre gelmiştir!

Günümüzde her zaman gündemde olan Menzil ve şeyhleri gibi dini tarikatlar devlet eliyle nerdeyse holdingleştirilerek yöresel baskı unsurları olarak halen kullanılmaktalar. Bu tarikatların metropollerde holdingleşerek gövde gösterileri yapmaları, cumhuriyet devrimlerinin hedefine ulaşamadığının da kanıtı olarak göstermek gerekir! Feodal toplumdan arta kalan ve çağdaş olmayan bu değerler son yirmi yılın içerisinde ulusal kurtuluşun verdiği ruhla Kürt toplumunu hızlı bir ulusallaşma sürecine itmiştir!..

1923 yılında kurulan cumhuriyetin 1924’deki nayası gerici ve ırkçı maddeler, daha sonraki değişmelerle varlığını koruyarak aradan bir yüzyıl geçtikten sonra halen bunun Anadolu’da geçerli olamayacağını anlamayan devletin gizli ve açık kurumları halen işbaşındalar! Parti ve yöneticilerinin yüz yıl önce yürürlüğe koydukları çağdışı anayasal maddelerin değişmesi konusunda direnen gerici ve ırkçı çevreler halen işbaşındalar!.. Önümüzdeki gün ve aylarda çağdaş bir anayasanın yapılması, Türkiye ve Kürdistan halkları açısında artık bir zorunluluk haline gelmişti.

Halkların dili, dini ve ırkî yapıları birbirine yük olarak değil, anayasal temelde eşitlik ilkesine dayandırılmalıdır! Çok kültürlüğün verdiği gerçeklik zaaf değil, zenginliktir. Sadece bu zenginliklerden ürkenler faşistlerle onların döngüsünden çıkamayan gericilerdir!..

Faşist liderler artık dünyanın her yerinde eninde sonunda döktükleri kanda boğulmuşlar! Türkiye‘deki gerici ırkçı faşistlerin sonu da dünyanın diğer faşistlerinin akıbeti gibi olacaktır! Onlar döktükleri kanlarda boğulacak, halklar ise barış içinde özgürce bir arada yaşayacaklar!..

Halklar kendi kaderlerini belirlemede özgürce, baskı altında kalmadan karar vermeli! Bir halkın dışarda birçok parti, kurum ve kuruluşları varken, tutsak tutulan biriyle demokrasiyi inşa etmek oldukça güç ve de gülünç bir çözüm yöntemidir! Barış ve kardeşlik ancak uluslararası normlarda ve saygınlığı olan, demokrasinin yerleşip, geliştiği devletlerin gözetimi altında, onların şahitliğinde, tıpkı Lozan’da yapıldığı gibi yapıldığında kalıcı olabilir! Gerçi Lozan Barış Antlaşması kandırıcı bir antlaşma olarak tarihe geçti. Türkiye adına toplantıya katılan İsmet Paşa’nın Kürt oluşu ve Türkler adına da toplantıda bulunduğunu söylemesi, bu iki yüzlülük günümüzde de tekrar edilmek istenmektedir. Kürtlerin buna kanacaklarını sananlar bir kez daha yanılacaklar!

Türkiye Cumhuriyeti’nin bu etnik sorunu bir yüzyıl daha ertelenmesin! İnsanlar yaşadıkları topraklar üzerinde kendilerini özgür görmüyorlarsa, Türkler ne yapsalar da onlara zorla kendilerini kabul ettiremezler! Eşitlik ve kardeşlik sözle değil, uygulamada kendini hissettirir! Bu eşitlik pratikte uygulanmadığında sadece kaybeden Kürtler değil, zira kaybedecek olanlar çağa ayak uyduramayacak olan Türkler olacaktır!..

26 Kasım 2025

Abuzer Bali Han

Eleştirmen-Yazar

Toplam Görüntüleme Sayısı: 52

Dünden Bugüne Evliya Çelebi

Evliya Çelebi

(1611-1682)

✍ Abuzer Balî Han

Evliya Çelebi’yi dünden günümüze taşıyan özelliği nedir? Dünyada birçok padişah ve tanınmış simalar gelip geçtiler. Bir çoğunun adları unutulup maziye karıştılar. Evliya Çelebi için bunu söylemek hiç de doğru olmasa gerek. Çünkü Evliya Çelebi de Parko Polo gibi dünyanın unutulmayan gezginleri arasında yer alır. Bu iki ada bir kaç ad saha ilave edilebilir. Bu yazıda dünyanın gezginlerinden çok Evliya Çelebi’nin kişiliği ve „Seyhatnamesi“ üzerinde durulacak.

1611 yılında İstanbul’un Unkapanı semtinde dünyaya gelen Evliya Çelebi, hali vakti yerinde olan bir ailenin çocuğuydu. Kendisinin adı dahi bilinmiyen büyük gezgin, halk arasında Evliya Çelebi olarak tanınır. Zamanla bu ad ile kendisini tanıtır. Bu ad ile kendini yöresine ve gittiği yerlere tanıtır. Babasının adı Derviş Mehmed Zilli’dir. Derviş Mehmed Zilli, I. Süleyman’dan I. Ahmed’e kadar olan zaman içerisinde adı geçen tüm padişahların kuyumcubaşılığında bulunmuş ve padişah ile birlikte yer yer seferlere de katılmıştır. Evliya Çelebi’nin ailesi aslen Kütahyalıdır. Evliya Çelebi ilköğrenimini mahalle mektebinde yapar. Daha sonra Şeyhülislam Hamit Efendi Medresesi’ne girer. Yedi yıl okuduktan sonra, saray Enderununa katılır. Babasından tezhip, hat ve nakış sanatını öğrenir. Ayrıca bir taraftan musik ve yabancı dil öğrenimi ile ilgilenirken, diğer yandan da Kuran’ı ezberleyerek „hafız“ olur. O’nun bu yetenekleri, o zamanki devlet büyüklerinin dikkatini üzerine çeker. O dönemde büyük bir nüfuza sahip olan dayısı Melek Ahmed Paşa (1588-1662), Evliya Çelebi’nin şansını daha da artırır. Bir süre sonra dayısı Melek Ahmed Paşa’nın (**) aracılığıyla Sultan IV. Murad’ın hizmetine girer. Yaptığı işlerle padişah ve devletin ileri gelenlerinin taktirini kazanarak mevkisini sağlamlaştırır. Artık şans O’nun yüzüne gülmüş, yapmak istediği gezilerin de önü açılmıştı. O, mevkiden mevkiye yükselirken, bu arada da gezilerini gerçekleştirdi. Kimi zaman padişahların yanında, kimi zaman da kervanlara katılıp hayalinde yaşattığı bölgeleri gezip görür. O, krallara, sultanlara, beylere konuk olur. Onlardan olayları dinler, onlara görüp işittiklerini anlatarak seyhatnamesinin yazılmasını sürdürür. O, kendi döneminde Osmanlı İmparatorluğu’nun canlı bir kütüphanesi ve yaşayan bir hafızasıydı.

Evliya Çelebi’nin dayısı olan Melek Ahmet Paşa 1638’de Diyarbakır’a vali olarak atanır. Yanında yazıcı olarak da yeğeni Evliya Çelebi’yi de götürür. Melek Ahmet Paşa bir süre sonra baş kaldıran Kürt beyliklerinden İmadeye ve Mezuri’yi yöneten Kürt beylerini yenilgiye uğratır. Daha sonra tarihte asıl dinlerini hiç değiştirmeyen Sincar Êzîdî Kürtleri üzerine büyük bir ordu ile yürür. Bu savaş süresince Evliya Çelebi, aşağıda belirttiği gibi bir görgü tanığı olarak savaşı izler.

Bu yazıda Melek Ahmed Paşa’nın Kürdistana yaptığı savaşları, Evliya Çelebi gördüğü gibi ve işittiklerini de bir tarihçi ve gözlemci gözüyle ekleyerek kaleme alır.

Evliya Çelebi’nin bundan sonra yine hamisi Melek Ahmet Paşa’nın yanında görevli olarak Van’a gider. O, Melek Ahmet Paşa tarafından görevlendirilerek Bitlis Han’ından vergi alacaklarını tahsil etmek üzere Kethüda Haydar ile birlikte gönderilir. Bitlis Han’ı tarafından Kethüda öldürülür. Evliya Çelebi ise altı ay kadar Bitlis’de kalmak zorunda bırakılır. Bitlis Hanlığı’ndaki kargaşalık üzerine hanlık makamına Melek Ahmet Paşa’ya yakınlığı ile bilinenlerin geçmesi üzerine, Evliya Çelebi tekrardan paşanın yanına döner.

Evliya Çelebi daha küçük yaşlarda iken kafasında gezilere katılmak, yeni yerleri görmek gibi düşünceleri hep taşıyordu. O, sarayda çalışırken böyle bir göreve atanarak kafasındaki düşünceleri gerçekleştirmeyi hayal edip dururken, halk arasında Evliya Çelebi’ye dayandırılarak söylene gelen bir rüya rivayetini ben de 1960’lı yıllarda üniversitede okurken hocamdan eşitmiştim. Hocanın anlatışına göre Evliya Çelebi bir gün rüyasında Hz. Muhammed’i görür. Özlü bir şekilde rüyasının özeti: „Evliya Çelebi rüyasında İstanbul’un Boğaziçi yakınlarında Yemiş İskelesi yanındaki bir camiide kendisinin de olduğunu görür. Bir de bakar ki kalabalık arasında İslam peygamberi Hz. Muhammed baş taraftaki bir köşede oturuyor. Kendisine yakın olan sadık dört halifesi ile diğer yakın arkadaşları da etrafında kümelenerek oturmuşlar. Kendisi Hz. Muhammed’in yanına gidip ondan şefaat dilemek ister. Bu arada heyecanlanır ve ne diyeceğini şaşırır. Sonunda kendini toparlayıp yanına yaklaşır ve Hz. Muhammed’e „Şefaat ya Resulallah“ diyeceğine O, yanlışlıkla „Seyahat ya Resulallah“ demiş.“

Evliya Çelebi 70 yılı aşan ömrününün elli yılını rüyasına sıkıştırarak, 50 yılda at ve kervanlar eşliğinde o kadar çok yeri görmüş ki bugünkü modern çağdaki ulaşım imkanlarıyla bu kadar yeri gezip, görmek ve topladığı bilgileri on ciltlik bir seyhatnamede bir araya getirmek herkese nasip olmayan bir başarı. O, kendi döneminde gödüklerini, işittikleni alaycı, düşündürücü ve öğretici bir şekilde bugünkü insanlığa armağan etmiştir.

Evliya Çelebi’nin ilk gezileri 1635 yılında İstanbul’un yakınlarını görmek ile başlar. 1640’lı yıllardan itibaren öce Bursa, İzmit ve Trabzon’u gezer. Sonra Anadolu’ya açılarak Osmanlı İmparatorluğunun gittiği yerlere kadar gezilerini uzatır. Bu yaşadığı süre içerisinde Dağıstan, Kırım, Lehistan, Romanya, Bulgaristan, Yunanistan, Arnavutluk, Venedik, Sırbistan, Macaristan, Avusturya, Ukrayna, Gürcistan, İran, Azerbaycan, Irak, Filistin, Lübnan ve Suriye’yi gezip, görür.

Evliya Çelebi’nin son arzularından biri de hacı olmak üzere Mekke ve Medine’ye gitmesidir. Bu yolculuğunu uzun bir yolu tercih ederek Adana, Maraş, Antep, Kilis, Halep üzerinden Şam’a kadar gider. Şam’da görevli olan Beylerbeyi Hüseyin Paşa kafilesiyle beraber haca gider.

Görmediği Arabistan Yarımadası’nı görür. Fakat O, haca birlikte gidenlerle geri dönmez; Habeşistan kafilesine katılarak Afrika’ya gittiği söylenir. O’nun Kenya, Sudan ve Mısırı gördüğü seyhatnamedeki bilgilerden anlaşılmaktadır. Seyhatnamenin son cildinde uzun süre kaldığı Mısır’ı, Sudan’ı, Habeşistan’ı konu olarak yazıp, bilgi verir. Son seyahati de Mısır’a vali olarak atanan Abdurrahman Paşa’yı karşılamak üzere O, Belbis’e gider ve oradan da Salihiye’ye ulaşır.

Evliya Çelebi’nin nerede ne zaman vefat ettiği bilinmez. O, bazan gidemediği yerler hakkında kitap ve bilgi sahibi olan kişilerden yararlanarak, oraları görmüş gibi de bilgi verir. O’nun Afrika’ya gidişi rivayetlere dayanılıyordu. Fakat seyhatnamenin bilgileri ve son olarak da Evliya Çelebi’nin Mısır’a gidişini kesin olarak kanıtlayan 1672-73’te gerçekleştirdiği Nil yolculuğu zamanında hazırladığı 6 metre uzunluğundaki Nil Nehiri haritasıdır. 18’inci Yüzyıl’da Seyahatname’nin son bölümünün İstanbul’a gönderildiği yıllarda haritanın da Kahire’den Vatikan’a gönderildiği biliniyor. Harita kaba bez üzerine çizilmiş. 200 yıldan beri Vatikan’da muhafaza edilen haritanın yukarısında Nil’in kaynağı, aşağısında da Nil deltası bulunuyor. (1)

2011 yılı ayrıca UNESCO’ tarafından Evliya Çelebi Yılı olarak ilan edildi. Evliya Çelebi, elli yılda binlerce kilometreyi katederek, üç kıtayı dolaşan, o günkü yönleriyle elde ettiği tüm bilgi hazinelerini günümüze aktaran büyük özelliğe sahip bir gezgin. Bu yönüyle seyahlar arasında O’nun unutulmaz bir yeri var.

17. yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu’nun egemenliği altında bulunan Kürdistan’da yaşıyan Kürtlerin günlük yaşamları ve toplumsal koşulları zorluyan ve tahribatlar yapan savaşları merak edenler için seyhatnamede değerli bilgiler var. Kürtler ve Kürdistan hakkındaki bilgiler seyhatnamenin üç, beş ve altıncı ciltinde yer alır. Altıncı ciltte O, sadece Bitlis’e 200 sayfayı ayırarak geniş bilgi verir. 1655 yılında Bitlis Beyi Abdal Han’a düzenlenen sefere katılan Evliya Çelebi, böylece dönemin Bitlis’i hakkında elde ettiği zengin bilgileri seyahatnamesine nakleder. Bağdat’a İran Kürdistanı’ndan geçerek ulaşır. Alman tarihçi Wilhelm Köhler, 1928 yılında Münih Üniversitesi’ne sunduğu doktora tezi çalışmasında, Evliya Çelebi’nin bir Kürt şehri olarak Bitlis’te gezip gördüklerini çok çeşitli kaynaklardan yararlanarak toplumsal ve siyasal bir bağlama oturtur. (2)

Evliya Çelebi, Bitlis’i anlatırken “Der Beyân-ı Cevâmi’hâ-yı Sehr-i Bitlîs-i Kürdistan” başlığı altında Bitlis’te bulunan camileri sıralarken Sultan Şerefeddin Camii, Bedlis camii, Sarrachane Camii, Debağlar Camii, Şeref Han Camii’nin adlarını da sayar.

Bitlis’te kılık kıyafetin erkek ve kadınlara özgü olmak üzere ayrı olduğunu yazar. „Bitlis’te ayandan pek çoğu semur (kürk) giyerler. Orta halli olanlar, şal ve şapik giyerler ve elvan çuha serhadi ve kontuş giyerler. Fakirleri ise boğası giyerler. Kadınlar ise beyaz çar bürünüp yüzlerinde burka ve başlarında altun ve gümüş takke ve libasları (elbise) cümle harîr (ipek) ile mülebbes (giyilmiş) havatinlerdir (günlük giysiler)!“ der.

Bitlis, kendi döneminde çok hareketli ve tüm yönleriyle renkli bir şehir. Bitlis’in bir çok beyi (mir) ve hanının merhametli oluşları, sanata, edebiyata ve spora büyük önem verdiklerini ve bu sahada çalışanları himayesine alarak koruduklarını görüyoruz. Evliya Çelebi’nin aşağda vurguladığı oyunda olduğu gibi, Bitlis’te kalabalık gruplarla oynanan „Çevgan“ oyununu bir tür halk sporu olarak tanıtır. Oyun bir nevi bahis oyunu gibi olup, yenilen tarafın ziyafet masraflarını üstlendiğini yazar. Cirit oynama, takla atma, uzun atlama gibi sporlar Bitlis halkının severek yaptıkları eğlence türü olduklarını vurgular. Uzun kış gecelerinde iyi ısıtılan camilerin bir köşesinde halkın satranç oynadıklarını, şafi’i mezhebinin bu yöndeki hoşgörüsüne bağlar. Çünkü hanifi mezhebinde, bu tür oyunların camilerde oynanması hoş karşılanmaz.

Evliya Çelebi’nin Bitlis ziyareti (1656) Bitlis Bey’i olan Abdal Han dönemine rastlar. Abdal Han’ın sofrasının zenginliği Osmanlı Sarayı’nın sofrası kadar bol çeşitli olduğunu belirtmek için şu bilgileri verir: Bitlis Beyi Abdal Han’ın Melek Ahmed Paşa’ya verdiği ziyafette kullanılan değerli kapların, porselenlerin, yiyecek ve içeceklerin adlarını sıralar. „Bu yemekte 200 aded gümüş lenger, mücevher saplı kaşıklar, kaseler, ibrikler, altın leğenler, fincanlar, kaşık ve diğer malzemeler kullanıldı. Yemek ve içecek olarak: Pilav türlerinden kükü pilav, müzafer pilav, şilav pilav, fıstık pilav gibi çeşitli pilavlar, çeşit çeşit çorbalar, 50 türden kompostolar (hoşav), her meyveden yapılan şerbetler ve adları sayımayacak kadar yemek çeşitleri vardı. Ayrıca yemekten sonra cevahirli fincanlarla Yemen Kahvesi, sahlep, muhallebi, çay, sıcak avşele, şekerli şerbet, sıcak palüze ve sütler içildi.“ der. Sabah kahvaltısını anlatırken de yukardaki bol çeşitleri aratmıyacak şekilde yüzlerce çeşit tatlı, reçeller, murabbalar bal, yağ, peynir ve diğer kahvaltı yiyeceklerinin adlarını arka arkaya sıralar.

Evliya Çelebi, Bitlis’te sanatları ve sanatkarları koruyan Abdal Han’dan bahsederken: „Abdal Han 770 sanat dalında mahir mahirdir“ der. Başta demirciler olma üzere, terzicilik, dericilik, boyacılık ve boya sanatları, oldukça gelişmiştir.“ der. Bitlis’te imal edilen bazı eşya ve maddelerin ta Avrupa’ya kadar gönderildiğini belirtirken, Bitlis’te imal edilen kılıç, kalkan, zırh ve oklarının da bir benzerlerinin az olduğunu belirtmekten de kendini alıkoyamaz. Evliya Çelebi’nin gönülden Bitlis’e bağlılığını gösteren ve Bitlis’i anlatmakla bitiremediği yukardaki örneklerde olduğu gibi başka bir çok anlatımı daha var. Belki de Evliya Çelebi, Bitlis’i tarihte en çok öven ve o günkü Bitlis’in gerçek görünümünü tüm yönleriyle günümüze aktaran tek kişidir, denilse yeridir. Bu yönüyle Evliya Çelebi’ye Bitlis’in tarihi fahri hemşerisidir, denilse yeridir!

Seyahatname Kaç Ciltten Oluşuyor?

Seyahatname 10 ciltten oluşuyor. ilk sekiz cilt: 1898-1928, son iki cilt de 1935-1938 yılları arasında ve 10 cilt bir arada Yapı Kredi Yayınları, 1996, İstanbul’da okuyucularla buluştu. (9)

Cilt: İstanbul ve civarını anlatır.
Cilt: Bursa, Amasya, Samsun, Trabzon, batum, Kafkasya, Eryurum, Azerbaycan ve Gürcistan’ı anlatır.
Cilt: Şam, Filistin, Ermenistan Rumeli.
Cilt: Tebriz, Van, Bağdat, Basra
Cilt: Rusya seferi, Bosna ve Dalmaçya kıyıları
Cilt: Arnavutluk, Macar seferi, Avusturya, Almanya, Belgrad, Hersek
Cilt: Avusturya, Kırım, Dağıstan, Esterhan konu edinir.
Cilt: Kırım, Selanik, Rumeli, Girit Adası konu edilir.
Cilt: Afyon, Kütahya, Manisa, Aydın, İzmir, Muğla, Antalya, Adana, Maraş, Antep, Kilis Halep, Beyrut, Kudus, Medine ve Mekke yöresi
Cilt: Afrika kıtasındaa gördüğü yerler ile ek olarak 6 metrelik Nil deltası haritasını yazıp, çizmiştir.

Seyahatname’nin Dili Ve Özellikleri

Evliya Çelebi’nin dikkat çeken bir yönü, gezip gördüğü yerlerde sadece tarih ve coğrafya anlatılmaz. Anlatılan bölgedeki halkın dilini ve konuşulan şivelere de dikkat çeker. Gezgin olarak Osmanlıcaya hakim olan anlatımının yanı sıra Türkçe’nin çeşitli lehçe veya şivelerin da bilen bir bilgiye sahip. Kürdistana yaptığı gezilerde Kürtçe’nin değişik konuşma biçimlerine değinerek kelime ve cümlelerle örnekler verir. Seyhatnamede „Kürd“ sözcüğünü oldukça çok kullanır. Kürt ve Kürdistan kelimeleri Osmanlılar döneminde çok kullanılan terimlerdi. Cumhuriyetin ilk yıllarında da kullanılıyordu. Daha sonraları inkar politikaları ile bir çok şey yasaklanıldı. Evliya Çelebi’nin derleme ve araştırmaları dil yönünde de üzerinde durulduğunda hem Türkoloji, hem de Kürdoloji bilimleri açısında büyük bir bilgi hazinesi olduğı görülür. önem taşır. Eserde toplanan halk şiirleri, türküler, destanlar ve yöresel konuşma farklılıkları, bunlar seyhatnamenin edebi yönünü de zenginleştirir. Halk arasındaki törelerden tutun da konu komşu ilişkilerine varıncaya kadar, her şeye en ince teferuatıyla üzerinde durlur. Bunlara kendi duygu ve düşüncelerini de ekliyerek yapıtını ölümsüzleştirir.

Evliya Çelebi’nin seyhatnamesinin bir çok özellikleri daha var. Başta o dönem hakkında bize bilgi aktaran elimizde pek az kaynak var. O, gördüğü yerleri iyi bir gözlemden geçirdikten sonra, öğrenmek istediği bilgileri de araştırarak not eder. Birinci elden topladığı bilgilere, ikinci elden işitilenleri de ekliyerek genişlettiği görülür. Gezdiği bölgelerde duyduklarını, gördüklerini, işittiklerini sadece aktarmakla kalmamış, onlara kendi düşüncelerini de katarak aktarmış. Hele tarihten tarihe aktarılan söylencelere gelince onlara yeni eklentilerle bu anlatımları efsaneleştirdiği de görülür. Evliya Çelebi, saray dilinden uzak, halkın diline daha yakın olan bir anlatımı eserinde kullanır. Bu anlatım dili Anadolu halkının günlük konuşma diline daha yakındır.

Aslen Urfalı (Rûha) olan şair Nabî (1642-1712) bir şiirinde derki: „O mahiler ki derya içindedir, deryayı bilmezler!“ Derya içinde yaşayıp da deryanın farkında olmayan balıklar gibi! Bugün Evliya Çelebi’nin büyüklüğünü anlayan içimizde kaç kişi varki?!.. Sadece O, ayni zamanda aşağda yazılan iki olaydaki alaylı, oldukça da abartılı ve hafızalarda silinmesi zor olan anlatımları ile günümüze kadar gelebilmiş büyük bir mizah ustasıdır. 1646 yılında Erzurum Beylerbeyi Defterdarzade Mehmed Paşa’nın yanında muhasib olarak çalışır. Tüm bölgedeki yerleşim merkezlerini görerek Azerbaycana’a kadar gidip, gelir.

Erzurum’da uzun süre kalır. Erzurum’un soğuğunu anlatırken hafızalardan silinmiyecek örnekler verir. Evliya Çelebi, Erzurum’un soğuğunun donduruculuğunu şöyle anlatır: „Bir adamın eli ıslak iken bir demir parçasına yapışsa derhal donar; elinden demiri ve demirden de elini ayırmak mümkün olmaz!“ der. Ayrıca Evliya Çelebi, Temmuz ayında dahi Erzurum’da soğuğun yaşandığından bahseder. Erzurum’un soğuğunu anlatırken yine şöyle kulaktan kulağa aktarılmış olan bir ifadeye de baş vurur: “Hatta bir kere bir kedi, damdan dama atlarken havada donup kalır ve ancak nevruz yeli esende, sekiz aydan sonra bahar gelince, havalar ısınmaya başlayınca, kedinin buzları çözülünce, kedi ‚mırnav‘ deyip yere düşer.“ der.

Karadeniz’de fırtınalı bir yolculuğunu seyhatnamesinde şöyle ifade eder: “ Ucali Sefer Reis namında bir zatın şaykasına (gemisine) 150 nefer ile giderek deryada nice muhataralar (tehlikeler) geçirdim. Fi yevmi nahsin müstemir (uğursuzluğu boyuna devam eden bir zaman) demeğe layık bir günde sandal ile limandan taşra çıktık. Yıldız rüzgarına yelken açarak bir gün, bir gecede pupa yelken güdüp Karadenizin tahminen ortalarına vardık. Burada şimal (kuzey) canibinde (yönünde) Anapa dağları, Balıklava semtinde Suluyar dağları görünüp Sinop ve Amasra dağları da önümüzde idi. Derken hiçbirinden nam-ü nişane kalmadı, bir girdab-i eline düştük. Gah (bazan) muvafık (başarılı) gah gayr-ı müvafık eyyam (günler) ile bir gün bir gece derya-yı bi-eman içre çalkalanıp durduk.

Ne cabibe ( yan taraf ) gideceğimiz na-malum ahürül-emr (bilinmezlik ahırı) Güneş deryada doğar, deryada batar. Bu vechile girdabı gamda telatum-i derya (deniz dalgası) ile serseri gezerken hikmet-i Hüdadan (Allah’ın hikmeti) gün doğusu tarafından kara bulutlar zahir (görünme) oldu. Bundan başka rad-ü berkli (sert) sağnaklar, kırıntılı üçerleme kumlar peyda olunca gemicilerin rengi rüları mütegayyir ( değişmiş yüzlerinin rengi) değişti.

Biçareler ellerini uğmağa başladılar. Geminin kıç tarafındaki pusula ve kıble numaralarına bakarak birbirlerine can pazarı muamelesiyle bakınmaya koyuldular.

İçlerinden Dede Dayı namlı bir ihtiyar gemicilere hitaben: „Bre dayılar! Ne havfe (korku) düşersiniz, Hüda kerimdir! İşte kırıntı ve sağnak gelmektedir.“ der. Mayna (yelken indirme, yelkenler fora) alabora dedikte, alabora iplerini indirdiler. Alabora direği de aşağı indi ve temevvüc-i derya (dalgalanan derya) git gide müşted (şidetlenmiş) olmakta olduğundan, hemen gemi üzerindeki büyük yapağı çuvallarını, papir hasırlarını, balık turşusu fıçılarını gemi kerestelerini denize attılar. İki yüzlü mütecaviz üserayı’da (kimseleri) der-anbar (yakalayıp) edip anbar kapısını seddeylediler. (kilitlediler). Gemi bir parça hafiflesede ne çare girdapda savaşıp durdu ve üç gün üç gece kar, tipi, boran eksik olmadı. Gemicilerin gemi üzerinde durmaya takaatleri kalmadı. Her biri geminin bir künçünde (köşesinde) genç bulmuş gibi nihan (saklanma) ve pinhan (gizlenme) oldular. Yolcuların kimisi istigfar ediyor, kimisi kurbanlar sadakalar adıyorlardı…“ (3) Böylesi bir yolculuğu özet olarak şöyle bitirir: „Dalgalar bazen gemiyi gökyüzüne doğru yükseltirken, bazen de denizin ta dibine indiriyordu. Neredeyse elini kuma daldırsan denizin dibinde kum alır gibiydi… Velhasıl sonunda gemi battı! İnsanlar denize döküldüler. Ben ancak bir kalası yakalıyarak kendimi sımsıkı üzerine bağladım. Kaç gün, kaç gece denizde kaldığımı bilmeden, bir de gözümü açtım ki deniz sahilinde kumsal bir kıyıdayım. Dalgalar beni ta Romanya kıyılarına doğru sürüklemiş!“ der.

Bazan savaşlarda habercilere katılarak gidip gelirken, yeni yeni yerleri görür. Cesareti yolculukta gittikçe artarak O, tehlikeli yolculukları da kendi başına yapmaya yönelir. 1645’te Yanya’nın alınmasıyla sonuçlanan savaşta, Yusuf Paşa’nın yanında görevli bulunur. (4)

Evliya Çelebi, 1648 yılında tekrar İstanbul’a döner. Bu sefer de Şam’a görevli olarak atanan Mustafa Paşa’ya görevli olarak katılır. Şam’da üç yıl kadar kalarak bölgeyi tamamen dolaşır. 1651 yılında İstanbul’a geri döner. Bu tarihten itibaren itibaren de Rumeli’ye geçerek daha önceleri göremediği yerleri gezip, görür. 1667-1670 yılları arasında Bulgaristan, Avusturya, Arnavutluk ve Yunanistan’ı gezip, görür. Yalın ve duru olan anlatım dilini çok iyi kullanan Evliya Çelebi, bu özelliği O’nun mübalağalı yanını silip süpürür ve anlatıma bir gerçeklik kazandırır. O’nun saray adamı olarak yetişmesinin yanı sıra, halktan sıradan bir insan gibi oluşu ve sade tavırları, halkla kolayca kaynaşmasına neden olur. O’nun bu özelliği çok zor ve tehlikeli olan gezilerine bile kolaylık sağlar. Ölümle burun buruna geldiği olaylarda ince zekasını kullanarak sıyrılmasını bilmiştir.

Evliya Çelebi Seyhatnamesinde Êzdi Kürtleri Topyekün Yok Etme Girişimleri

Êzdi Kürtler müslüman olmadıkları için, zamanla müslümanlaştırılan Kürt, Türk, Acem ve Arap halkları tarafından saldırıya uğramış ve yapılan savaşlarda on binlerce Êzdi öldürülmüştür.

Evliya Çelebi Seyhatnamesi’nde, kendisi bizat Melek Ahmet Paşa’ya refakat etmiş, Şengal (Sincar) savaşında bir tarih yazarı konumunda olaya görgü tanıklığı etmiştir. Şengal’e Osmanlılar o dönemde „Sincar“ diye adlandırırlardı. Êzdi adı çoğu kez Muaviye’nin oğlu „Yezid“ ile karıştırılır. Halbuki her ikisinin arasında hiç bir tarihi bağ yoktur. Ayni şekilde Hz. Ali taraftarı olan Alevilerin de Êzdilerle hiç bir ilişkileri yok. Müslüman olan Hz. Ali taraftarları ile Halife Muaviye’nin oğlu Yezit’in taraftarları arasındaki taht kavgalarında da hep Êzdi Kürtler ezilmiştir. Çünkü Êzdilere karşı hep müslüman güçleri hep itifak yaparak her zaman savaşmışlar. Seyhatname’de geçen Evliya Çelebi’nin şu anlatımı yanlış bilgiden kaynaklandığını sanıyorum. Evliya Çelebi seyhatmamede: „İnşallah, Melek Ahmed Paşa’nın savaştaki başarısı (Êzdilerin kırımı) Kerbela Çölü şehitlerinin öcünü almıştır!..“ der. Halbuki Kerbela’da Hz. Hüseyin başta olmak üzere Ehl-i Beyti katledenler Êzdiler değil, müslüman kuvvetleri komutanı olan Yezit’in ordusuydu.

Evliya Çelebî, ayni tarihi yanılgıyı aşağdaki olayı bugünkü Türkçe’ye çevirdiğimizde de yapmış. Örneğin Evliya Çelebi şöyle anlatır:“Sincar Kalesi’ni ve etrafını Firari Mustafa Paşa’nın kuvvetleri cansiperane şekilde korumaktaydı. Bu bölgede Sincar Dağı denilen yerde 40-45 bin kadar köpeğe tapan (kelbperest), dinsiz (kefere) kimseler ve ne mahlukat oldukları bilinmiyen dağlı günahkarlarla, Yezidi Kürtler (Yezid-i Ekrad) oturmaktaydılar. Bu kimseler Firari Mustafa Paşa’dan hiç korkmuyorlardı. Bunlar paşa ile olan günlük işlerini küçük hediye ve rüşvetlerle kolaylıkla halediyorlardı. Yezidiler iyi bir hayat sürdürüyorlardı.

Melek Ahmed Paşa ise Amed’de (Diyarbakır) 70 bayrak sekban (atlı süvari) ki her biri 100 yiğitten oluşuyordu. O, onların eğitimiyle uğraşmaktaydı. Amed ve Van eyaletindeki İslam Orduları ile padişahın hizmetinde bulunan askerlerin toplamı 87.000 idi.

Bu bahsedilen milletin bir özelliği de bunların çoğunun mağaralarda yaşamasıydı. Sultan Ahmed ve veziri Nesuh Paşa döneminde bu lahnetlenmiş millet, oturdukları bölgenin yönetimini tamamenele geçirip kendi başlarına buyruk idiler. Melek Ahmed Paşa, bu kötü yönetimden hoşnut değildi. O, islam ordusunu aşağdan sahradan dolaştırarak bölgeye intikal ettirdi. Kısa sürede Yezidilerin düzdeki tüm bağ ve bahçeleri zapt edildi. Padişah onların sesini böylece kıstırdı.

İslam Ordusuna emir verildi ki binlerce mısır demedini, sirkelenmiş haliyle mağaraların girişinde ateşlesinler! Demir aletlerle mağaralara yeni kapılar açıldı. Yakılmış olan ateşler daha da alevlendirildi. Mağaraların içinde melun anaların çocuklarının sesleri geliyordu. Onların bağırtı ve feryadları birbirine karışıyordu!

Sonra Mardin’den katırlarla 6 büyük top getirtildi. Onları mağaraların ağzı önünde sıraya dizdiler. Topların ateşlenmesiyle, kendilerini mağaralarda saklayan melunlar, topların gülleleriyle can veriyorlardı. Demir matkaplarla taşlar deliniyordu ve delinen deliklerden şişelerden yapılmış el bombaları (kumparayet-dest) atılmaktaydı. Bombalar saçlı melun Yezidilere isabet ettiğinde o melunlar parça parça oluyordu. Bir çok mağarada akan sular ve derin su kuyuları vardı. Askerler su kuyularının önünü matkaplarla açtıklarında sular akıp gidiyordu ve boğulanların feryatları yükselirken, bazıları da boğulmamak için kendilerini mağaranın dışına atıyorlardı. Mısır sapları yakılırken, rüzgar estikçe daha da alevleniyordu. Bu alevler sanki Nemrut ateşini andırıyordu. Mağaralarda kalan Yezidiler ise buryan kebabı gibi kızararak ve atılan el bombalarıyla ölüyorlardı. Top gülleleri ise kafalarını param parça ediyordu. Topların gücüyle mağaralarda yeni pınarlar açılarak, geride sağ kalan Yezidiler de boğuluyordu.

Uzun sözün kısası, savaşın yedinci gününde mağaralarda sağ kalanlar bağıtılarla: „El’eman, el’eman! Ey gûzîdeyî al-î Osman“ diyerek kendilerini mağaraların dışına atıyorlardı. Allah büyüktür! O kadar ateş ve top gürlemesi arasında islam ordusunun askerleri de mağaralar içinde şehit ve gazi oluyorlardı. Kahkaha mîsal! Mağaralarda sağ kalan Dağlı Saçlı Yezidilerin saçlarından tutarak dışarı çıkaran askerler, onları berberlerin önüne atarak saçlarını tıraş ettiriyorlardı. Çocukları esir alınan bir çok Yezidiler de gözlerini çıkartıyorlardı! Binlercesi de kendilerini hançerlıyerek intihar etmekteydiler. Binlercesi kendilerini kılıçların ucuna takarak hayatlarına son veriyordu. Bir kısmı da kendi kılıçlarını çekerek karşıtlarıyla savaşmaktan geri kalmıyordu. Bunlar ya öldürülüyordu, ya da savaşını sonuna kadar direniyorlardı!

Yine bir kısım çoluk çocuk sahibi Yezidi aileler, onlar çocuklarını kucaklayarak uçurumlardan kendilerini aşağı atarak, intihar ediyor ve param parça oluyorlardı. İslam askerleri onların bu durumları görünce, onlara bir kılıç atarak, kanlarını taşlar üzerinde akıtırdı. İnşallah! Melek Ahmed Paşa, bu zaferiyle Kerbela Çölü şehitlerinin öcünü almıştır!..

Uzun söze ne hacet! On gün, on gece büyük bir savaş oldu ki Küçük Ahmed Paşa’nın (*) Dürzi Dağı’nda (Lübnan-Suriye sınırını teşki eden dağlar) yaptığı „Meanoğlu Savaşı“ (1632) bu savaşın yanında hiç kalır! (***) Yekün olarak 9 bin kelle, 13.600 başkaldırya katılan kadın, erkek, kız ve genç oğlan (gılman) esir alındı. Çok kıymetli eşya altın ve gümüşten yapılmış halhal, gerdanlıklar ve büyük ganimetler ele geçirildi ki insan bunları yazıp, saymakla baş edemez. Yezidilerin yedi dini lideri (pir) ele geçirilerek esir alındı. Onlardan zincire vurulmuş birisi, fırsatı kolluyarak komutan (serleşker) Zıpır Bolükbaşı’yı yedi yerinde yaraladı. Bu yaralarla ölmeyen Zıpır Bolükbaşı, O da ölmeyip, kalkarak kendini hançerliyeni öldürdü!..“ der.

Yukarda sık sık kulanılan „Yezit“ kelimesinin Muaviye’nin oğlu Yezit ile ile ilgisi yok. Burada anlatılmak istenen müslüman olmayan „Êzdiler“ ile ilgilidir. Ayrıca Hz. Hüseyin ve Ehl-i Beyti katledenler bu Êzdi Kürtler olmayıp, Arap ve müslüman olan Muaviye’nin oğlu Yezit’in taraftarları ve ordusudur. Kerbela şehitlerinin öcü alındı, derken Muaviye’nin oğlu Yezit’ten öc alınması gerekmez miydi? Anlaşılıyorki Evliya Çelebi Yezit ile Êzdi Kürtleri karıştırmış. Çünkü Êzdilerin Kerbela katliamı ile hiç ilgileri yok.

Aradan bunca yıl geçmesine rağmen hangi ırk, mezhep veya dine mensup olursa olsun savaşın büyük bir felaket olduğunu görüyoruz. Böylesi acı bir tarihi olayı günümüze aktarırken zorlandım. Fakat bugün halen savaş çığırtkanlıkları yapanlara ders olsun diye Osmanlıca’dan bugünkü Türkçe’ye çevirisini yaptım. Tarihte bir halkı katlederek yok etme gibi kötü bir hadise olamaz. Aradan asırlar da geçse unutulamıyor. Gelecek nesillere barış ve huzur dolu bir ortamı bırakmak kadar güzel ne olabilir?

Okuyucuların bu tarihi olaydan ibretle ders çıkaracaklarına inanıyorum. Günümüzde Anadolu ve komşularının toprakları üzerinde bir daha savaşların olmaması umuduyla, yarınlara barış içinde, birlikte kardeşcesine yürümek, hepimizin inancı ve amacı olsun, dileğiyle.

(*)Melek Ahmed Paşa (1588-1662), IV. Murad’ın zamanında saraya alınmış, yetiştirilmiş ve başarılı görülerek silahdarlığa kadar yükseltilmiş. 1638-1639 yıllarında Diyarbakır ve sonra Erzurum valiliklerinde bulunmuş, Şam ve Halep valiliklerinde de görev yapmıştır. Bir çok savaşa katılan Melek Ahmed Paşa, en çok o dönemde Kürdistan olarak adlandırılan bölgenin asayişini korumakla gönderilmiş bir kişi. Asabi mizaçlı olup, çok kan dökmesiyle tanınan bir Osmanlı paşası.

(**)Küçük Ahmed Paşa (1628-1629) İyi bir eğitimden sonra Şam’da Beylerbeyi rütbesiyle görev yapmış Osmanlılarla Dürziler arasındaki savaşları yöneten komutan. Dürziler ile Canpolat Kürt Devleti (****) güçlerni birleştikleri halde, Küçük Ahmed Paşa savaşı kazanır. Dürzileri kılıçtan geçirir. Bu savaş tarihe „Meanoğlu Savaşı“ adıyla geçer. Savaşta 26 bin Dürzi’nin kellesi kılıç ile kesilmiş, kanlar cesetleri sel gibi alıp götürmüş. Evliya Çelebî, Êzidilerle yapılan savaşta Êzidilerin sayısını 45 bin kadar gösterir. 10 bine yakın bir rakamı esir alındığına göre, geriye kalanlar ise Meanoğlu savaşından kaybolanlardan daha büyük bir sayı olsa gerek.

(***) Dürzi Şeyhi Fahredin Meani (1572 – 1635) Dürzi Şeyhleri ile Canpolat Kürt Devleti, Osmanlılara karşı güçlerini hep birleştikleri halde yenilmişlerdir. Dürziler de Canpolat Kürt Devleti gibi dini inançları aynıydı. Bunların inançlarıyla Êzdi Kürtlerin inançları birbirine yakın. Ortak oldukları yön ise, hepisinin Kürt oluşları. Dışardan kimsenin Dürzi olması mümkün değil. Başka dinden olanlar kız verip, almadıkları gibi, dinlerini de gizli tutarlar. Dinleri tek tanrılı din olup, tüm kutsal kitaplara saygılıdırlar. Bu yüzden islam olan bir çok kimse „Dürzi“ adını küfür anlamında kullanırlar. Dürzilerin ataları Seladin Eyubi döneminde islam ordularının elbiselerini diktikleri için, “ terzi“ anlamına gelen ve „iğne“ anlamındaki Kürtçe „derzi“ den oluşmuş bir meslek adı. Bunun zamanla nasıl küfür anlamında, müslümanlar arasında kökleştiği bilinmiyor. Belki de Dürzilerin dini ibadetlerinin gizliliğinden dolayı, müslüman olan halk onlara „dinsiz-imansız“ anlamında küfür yerine bu kelimeyi kullanmışlar. Bu kelimenin halen günümüzde küfür olarak kullanıldığını bir çok kişi bilir!

(****) Canpolat Kürt Devleti (1605-1607) Ömrü kısa olan ve Dürzi inançlı bir Kürt devleti. Önceleri başkenti Kilis olan bu devlet, daha sonraları Halep şehrini alarak kendilerine başkent yaparlar. Kilis, Antep, Halep ve sınırlarını Musul’a kadar genişletirler. halen Lübnanda yaşamakta olan Canpolat ailesi bu devletin kurucularının torunları. Eski Lübnan dışişleri bakanı Kemal Canpolat ve O’nun oğlu olan bugünkü Sosyalist Parti Başkanı Welid Canpolat bu ailenin tanınmış simaları.

Kaynaklar:

Evliya Çelebi’nin Nil Nehiri Haritası, Vatikan Kütüphanasi, Roma, Kasım, 2011
Evliya Çelebi Seyahatnamesi’nde Kürt Şehri Bitlis, Wilhelm Köhler, Peri Yayınları
Evliya Çelebi Seyhatnamesi, cilt (I-X)
Yanya, Yunanca: Ιωάννινα / Ioannina), Yunanistan’ın Epir bölgesinin en büyük şehri.
Evliya Çelebi (1993). Tam Metin Seyahatnâme. Cilt 1-2. Sad. Tevfik Temelkuran-

Necati Aktaş. İstanbul: Üçdal Neşriyat

Evliya Çelebi’nin Seyahatnamesi’nde 16 ve 17 yüzyılda Kürdistan
Wickipedia org.
Bruinessen, Martin van (2003). “Evliya Çelebi ve Seyahatnâmesi”. Evliya Çelebi
Evliya Çelebi Külliyatı, 10 Cilt, Yapı Kredi Yayınları, 1996, İstanbul
Bruinessen, Martin van-Boeschoten, Hendrik (2003). Evliya Çelebi Diyarbekir’de.

Çeviren: Tansel Güney. İstanbul: İletişim Yay.

Dankoff, Robert (1990). Evliya Çelebi in Bitlis. Leiden, New York: E. J. Brill
Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi. Cilt 4. Yücel Dağlı-Seyit Ali Kahraman. İstanbul: YKY
Wilhelm Köhler’den Evliya Çelebi Seyahatnamesinde Bitlis ve Halkı
Prof.Egon von Eickstedt’in „İlk Çağlardan Günümüze/ Türkler, Kürtler, İranlılar“
A. Bali, Tevkujiya Çiyayê Sîncarê, Dergush.com, Hevgirtina Êzdiya com, Xezîran, 2009
Bitlis Beyi Abdal Han’a Gönderilen Kanlı Ekmek, Haydar Işık, 2005, İstanbul

Abuzer Balî Han

– Araştırmacı yazar-

Toplam Görüntüleme Sayısı: 55

Cigerxwîn ve Osman Sebrî, Yurtsever Sosyalist iki Kürt Şair

Cigerxwîn Osman Sebrî

(1903 Mardin, ölümü 22. Ekim 1984 Stockholm) (1905 Adıyaman, ölümü 11 Ekim 1993 Şam)

✍ Abuzer Balî Han

Yirminci yüzyılda yaşayan Kürt şairleri içinde Osman Sebri ile Cigerxwîn’in ayrı birer yeri vardır. Birçok yapıtta, makale, seminer ve konferanslarda onların hayatları ve yapıtları hususunda konuşmalar yaptım. “Kürt Şairleri Antolojisi”ni hazırladığım dönemlerde her iki büyük yurtsever şairin de görüşlerini aldım ve çalışmama görüşleriyle katkı sundular.

Onlarla olan ilişkilerimde Osman Sabri’nin divanının ilk baskısını Stokholm’da ikinci baskısını Berlin’de, 3. ve 4. baskılarda İstanbul’da basımları yapıldı. Bu divan basımını Osman Sebri daha sağ iken kendisine ulaştıracaktım. Apec basımevi nedense önsözde zorluk çıkararak divanın basımını geciktirdiler. Bu gecikme hem beni, hem de Osman Sebri’yi üzmüştü.

Divanın önsözünü Mamoste Prof. Dr. İsmet Şerif Wanly, Arapça olarak hazırlamıştı. Bunun Kürtçe’sini değerli arkadaşım ve şimdi Duhok Üniversitesi’nde öğretim üyesi olan matematik ve dilbilimci olan İzedin Naso yapmıştı. Naso, hem Latince olarak Kürtçeyi, hem de Arapça’yı çok iyi bilen bir kişiydi. İşini en güzel şekilde yapmıştı. Ayrıca ben de dikkatlice bir daha incelemiştim. Basımevinde biri divandaki önsözü kendisi yazmak istiyordu. Ben buna karşı çıktım. Divanın önsözünü yazanın kendi isteği dışında değiştirmek edep dışı kalırdı. Sonunda Osman Sebri, Hakk’a yürüdüğünde ancak divan basılabildi. Osman Sebri divanını görmeden gözleri açık gitmişti. Gerçi Şam’daki buluşmalarımızda basılmış diğer yapıtlarını kendisi elden bana vermişti.

Cigerxwîn’e de verdiğim bir söz vardı. Cigerxwîn, Suriye ve Lübnan’da olduğu dönemlerde ancak üç yapıtını bastırabilmişti. Bana Berin’de konuk olduğu zaman yapıtları konusunda kendisiyle görüştüğümde 40 kadar basılacak yapıtının olduğunu söylemişti. Kendisine Osman Sebri’nin: “Cigerxwîn yurtdışına çıkmamalıydı. Yurtsever şairlerin yeri halkının arasında olmaktır!” sözünü hatırlattığımda da şöyle demişti: “Osman Sebri de haklı, ben de haklıyım! Ben şöyle haklıyım ki yurtdışına çıkmamış olsaydım bu hazırladığım yapıtların hiçbirini gün ışığına çıkaramazdım. Yurtdışında en azında hazırladıklarımın yarısını bastırıp, halkıma ulaştırabilirsem ne mutlu bana! Bu iş için sadece yurtdışındayım. Öyle olmamış olsa, bu yaşta yurtdışında ne işim olur ki!..” demişti. Cigerxwîn yurtdışında sağlığında sekiz şiir divanının yanı sıra bir o kadar da Kürt kültürü ile ilgili değerli yapıtlar bırakarak aramızdan ayrıldı. Ben de kendisine verdiğim sözü tutarak, 8 divandan seçtiğim şiirlerinin aslı ile Türkçe çevirilerini PeleSor yayınları arasında bir yılda iki baskı yapmak suretiyle yerine getirmiş oldum. Bu kitaplardan gelen geliri de yayınevine bağışladım. Kitaptan gelen gelir ile yayınevi 12 kitap daha bastığını belirterek, bana da bir teşekkürname armağan etmişlerdi!..

Yukarıdaki anlatımla bu iki şairimize ne kadar minnettar olduğumu okuyucular anlamışlardır. Bundan sonra da onlarla bu denli yaklaşmış olan birinden yazdıklarını duymak mümkün değildir. Bu nedenledir ki bu çağdaş iki Kürt şairinin bazı özelliklerine değinmekte yarar görüyorum! Her iki Kürt şairi yirminci yüzyılın başından nerdeyse son çeyreğine kadar yaşamışlar. Her iki şair tüm ömürlerini halkı için gurbette ve zindanlarda geçirmişler. Halkı içinde daha sağlıklarında her iki şair de en büyük ilgi ve saygıyı görmüşler ve buna layık olmaya gayret etmişler. Başlangıçta aynı partiyi kurup birlikte çalışan bu iki büyük Kürt şairi, birçok Kürt siyasetinde olduğu gibi zamanla yolları birbirinden ayrılmış, yollarının son dönemecinde ben onların ilişkisinde bir aracı oldum. Dediklerini birbirine ulaştırdım. Osman Sebri biraz Cigerxwîn’e kırılmıştı. Cigerxwîn ise bir kez Osman Sebri’nin her zaman doğru söyleyebileceği kanısını taşıyarak, O’na sevgi ve saygıyla yaklaşmaktaydı. Cigerxwîn, Hakk’a yürüdüğünde aynı sevgi ve saygıyı, ben Osman Sebri’ye anlattığımda O da aynı sevgi ve saygıyı O’na göstermişti. İşte her ikisinin davranışlarındaki bu incelik, Onların büyüklüğünün bir nişanesi olarak gelecek nesillere miras kalıyordu.

Osman Sebri sadece bir şair değil, aynı zamanda O bir siyasetçi idi. Fakat her siyasetçi gibi de değildi! Doğru düşündüğü ne ise, onu çekinmeden söyleyen biriydi. Yaranmak için hiç kimseye bir bir doğruyu, eğirip söylemek O’nun huyu değildi. Diyecekleri dosdoğruydu. Bir kez bana: “Bu sert dilimin yüzünden çok kişiyi kırdım. Ben onları kendime düşman yaptım!..” demişti. Divanını hazırlamak istediğimde bana: “Ben şair değilim ki! Halk şiir yoluyla siyaseti daha iyi anladığı için, ben şiir yoluyla siyaset yaparak halkımı bilinçlendirmeye çalışıyorum.” demişti.

Cigerxwîn de hem siyasetçi, hem de şairdi. Cigerxwîn daha çok kendini şair görüyordu. Her zaman aklında yeni bir şiirin hece ve ses ahenginin terenümü dilinde dolaştırırdı. Zamanı geldiğini anladığında onu da kağıt üstüne yazardı.

Her iki şairin Kürdistani yönü ağır basarken, her ikisinde de Kürt ve Kürdistan kavramı onların siyasetinin üstünde bir yerdeydi. İkisinin de siyaseti ticari kazanç uğruna yapmadıklarını vurgularken, Osman Sebri’nin bu yöndeki Cigerxwîn’e olan eleştirileri bazen gündeme geliyordu. Bu konuda ise Cigerxwîn pek fazla yoruma kaçmıyordu. Osman Sebri’nin mütevazi yaşantısı O’nun tüm ömrünü tüketmişti. Son bir kez Şam’da gördüğümde O’nu birlikte alıp Berlin’deki oğlu ve dostum olan Eczacı Hoşeng Sebri’nin yanına getirmeyi söylemiştim. Bu konuda Hoşeng’in de onayını almıştım. Osman Sebri: “Benim nüfus cüzdanım daha yok, nasıl beni götüreceksin?“ demişti. Ben kendisine, sen karar ver, gerisini yapmak kolaydır, demiştim. Yanıtı çok kesindi: “Ben buralarda doğdum ve buralarda öleceğim!” demişti. Bu yanıtına yeni sorular yönetmemin hiçbir anlamı yoktu. Kesin kararlıydı! Kararını dünyayı da kendisine sunsanız, O’nun için hiçbir anlam teşkil etmeyeceğini anlamıştım. Artık soru için soru sormuyor, O’na göre konuşmalarıma dikkat ediyordum.

Cigerxwîn ve Osman Sebri gibi şahsiyetler elbette bugün de Kürt halkı içinde yaşayanları vardır. Bu tip insanların sayıları çok azdır. Daha halkımız arasında bu iki şair ve benzeri şairlerin adını işitmemiş öylesine çok Kürt var ki! Kürdistan’ı aralarında bölen egemen devletler, halkımızı okuma ve yazmasız bırakarak, onları kendi kültür ve diline yabancı kılmışlardır!

Tüm dünyada devletler kurulurken, o devletlerin şairleri birer köşe taşı gibi sağlam yerlerini alırlar. Kürdistan’ın kurtuluş mücadelesinde Osman Sebri ve Ciğerxwîn elbette kişi olarak üzerine düşeni yapmışlardı. Çok dostları oldukları kadar, o kadar da düşmanları vardı. Kürtler kendi hainlerinden çektiğini belki de düşmanlarından çekmemişlerdir. Düşman zaten düşmandır! Ne yapsak kendi aramızdaki Kürt hainlerini etkisiz kılarak, onlara yurtsever duyguları nasıl aşılayabilelim? Ne zaman aramızdaki Kürt hainlerini azaltabilirsek, o zaman da düşmanı yenmemiz kolaylaşır.

Osman Sebri hep aktif mücadeleden yana tavır takındığı için O’na lakap olarak “Têkoşer-Mücadeleci” adı verilmiştir. Cigerxwîn ise daha çok barış ve özgürlükten yana bir mücadeleyi ön görüyordu. Demokrasi mücadelesini halkın oyuyla gerçekleştirmekten yanaydı. Her ikisinin de halkçı ve sosyalist yanları belirgindi. Cigerxwîn’in mücadelesinde O, bir barış ve özgürlük savaşçısıydı. Cigerxwîn bir savaşa katılıp elinde tüfek olsaydı, sanmıyorum ki O, tüfeğin ağzını insana doğrultamazdı! Osman Sebri ise ömrü savaşma ile geçmişti! Çok atik ve savaşkan yapısıyla tanınan biriydi! Ekrem Cemil Paşa, anılarında Osman Sebri’ye değinirken:“Hoybûn’a üye olan ağalar yaz geldiğinde çoğu yüce dağlardaki yaylalara göçüp giderlerdi. Osman Sebri ise genç adamlarıyla kuzeye yönelerek katırlar yüküyle karakollarda ele geçirdiği silahlarla geri dönerdi!” diye yazmaktaydı.

Cigerxwîn, Suriye Kürdistan Demokrat Partisi’nden ayrılınca bir süre Suriye Komunist Partisi’ne üye olur. Sonra onlardan da ayrılarak Suriye İlerici Demokrat Partisi’ne geçer. Osman Sebri, Cigerxwîn’in bu parti değiştirmelerini hiçbir zaman hoş karşılamamıştı. Ben Avrupa’da Cigerxwîn’i tanıdığımda O, Suriye İlerici Demokrat Partisi’nin Avrupa sorumlusuydu. Bu bahsedilen dönemde Osman Sebri hem ihtiyar, hem de ekonomik olarak çok zayıftı. Hiçbir partiye de üye olmadığını bana söylemişti. Fakat aynı zamanda da hiçbir partiye de karşı olmadığını söylemişti. Buna rağmen her gün o kadar da misafiri, gelip gideni vardı. Evi bir okul gibiydi. Bir arkadaşımın “Şivan” adlı oğluna da Kürtçe dersler veriyordu. O, silahlı mücadelenin her dönemdeki bir sempatizanıydı!

Kendisine bunca mücadeleden sonra bir partiye üye olmamak bir eksiklik değil mi diye sorduğumda bana yanıtı şu olmuştu: “Lawê min! (oğlum) Elbette bu büyük bir eksikliktir. Gerekli değil, ben diyeyim ne oldu, ne yapıldı? Haydi sen bana söyle! Hangi partiyi tutayım? Onlardan her biri bir başkasının adamı değiller mi? Yabancılar bizlerden yararlanarak, bizleri birbirine düşürmüyorlar mı? O zaman da düşmanın oyununa gelerek biz Kürtler de birbirimizin gırtlağına girmiyor muyuz? Hep birbirimizle bugüne kadar savaşmadık mı? Kürt partileri, günümüzde artık Kürtleri bölen devletlere oyuncak olmamalı! Bazıları sırtını İran’a, bazıları Irak ve Suriye’ye vererek birbiriyle savaşırken binlerce Kürt bu kirli savaşlarda can verdiler! Bunun üzerinden yıllar geçti. Dünya değişerek yenilendi. Biz Kürtler de sonunda kendimize gelmeye başladık ki artık “brakujî” kardeş kavgasının hiçbir Kürd’e faydasının olmadığını anladık! Bu tarihi kendimize gelme uyarısı ile birlikten başka bir kurtuluşumuzun olmadığının nihayet farkına vardık. Artık özgürlüğe doğru yöneldiğimizin farkına vardık! Artık dünya da biz Kürtleri görmeye ve tanımaya başladı. Biz de millet olmaya başladık!” diyerek sözlerini sürdürmüştü!..

Kocaman bir ömrünü mücadele ile geçiren ve düşmanın zindanlarında yıllarca kaç defa yatıp çıktığını unutan Osman Sebri’nin her bir sözü bir altın değerindeydi! O yılmamıştı. Eskiden öyle ihanetlere uğramıştı ki anlatmasında zorluk çekiyordu. Bir seferinde evinde altı ay kalan bir Kürd’ün her gün eve kimin gelip gittiğini rapor etmesi ve Suriye’den ayrılıp Fransa’ya gittiğinin ertesi günü kendisini Suriye istihbaratının alıp sorguya çekmesini üzülerek anlatmıştı! 1930’lu yıllarda Güney Kürdistan’da bir kez beni öldürmekle görevlendirilmiş olan iki peşmerge ölüm fermanını bana bildirdiklerinde, ne yapacaklarını şaşırmışlardı! “Sizin gibi bir Kürt savaşçısına nasıl kıyabiliriz!” demişlerdi. Ben de kendilerine: “Bugün gidin, yarın beni artık bulamazsınız!” demiştim. “O gece oradan ayrılmam, Araplara esir düşmem, Lübnan’a ancak üç yılda varabilmiştim! Ben çok ihanetler görmüşüm! Anlatmakla bitmez!” demişti.

Tarihimizde düşmanlar cahil, bilgisiz ve hain Kürtlerin eliyle Kürt halkıyla çok oynamışlar. Şimdiki zamanda artık Kürtler ulusal düşüncelere sahipler. İnsan ulusal düşündükçe, bu o anlama geliyor ki tüm Kürt örgüt ve partileri artık Kürt milletinin hizmetindeler! Hiçbir parti ve örgüt Kürt milletinin üstünde değiller. Osman Sebri ve Cigerxwîn ikisi de halkının özgürlük mücadelesinde deneyimliydi. Buna rağmen de birlikte çalışamıyorlardı! Öyleyse doğru olan ne? Yahut da doğru olan kim? Bu soruların yanıtını mücadele birliğinde aramak gerekir!..

Her iki sosyalist şair için “Kürt” ve “Kürdistan” her şeyin üstünde bir değere sahipti. Kürt parti ve örgütleri kendi halkının hizmetinde oldukları zaman, bu o anlama gelir ki onlar yurtsever bir çizgideler! Bu yüksek yurtsever çizgide birbiriyle çalışmayan ve birlik olmaktan kaçanların tarihi sorumluluktan kaçmaları mümkün değildir. Bu tarihi sorumluluktan kaçanlar, zamanla bir töhmet altında ezilmekten kendilerini kurtaramazlar.

Osman Sebri ve Cigerxwîn gibi ulusal şairler, şiirleriyle Kürtlerin ulusal duygularını sıcak tutmuş, Kürt ulusal mücadelesine bir ivme kazandıran şairler arasında yer alırlar. Hiç şüphe yok ki bu iki büyük şair halk arasında söylem ve kişilikleriyle büyük bir hürmet ve sevgi görmüşler. Ölümsüz Barzani’nin başkanlığındaki Güney Kürdistan ulusal kurtuluş mücadelesi döneminde her iki şair de mücadeleyi desteklemiş, ellerinden gelen katkıyı sunmuşlar. Osman Sebri, Ağrı Dağı mücadelesi döneminde hedef aldığı yere ulaşamamış ve Güney Kürdistan’a yönelmişti. Orada dini güçlerin egemen oluşu nedeniyle yukarda anlatılan öldürülme emri gündeme gelince oradan ayrılmak zorunda kalmıştı! Ömrünün sonunda dahi Serok Mustafa Barzani’ye hürmetten kusur etmiyordu. Kuzeydeki mücadeleden de pek ümitli değildi. Başka da destekleyeceği bir hareketi görmüyordu. Bunu şu sözleriyle açıklıyordu: “Sen başkasının adamı olursan, o zaman kendi adamın da olamazsın! Kürdistan’ı aralarında bölüştüren devletlere sırtını vererek birbirine karşıt mücadele etmekle hiçbir yere varılmaz!..” diyordu.

Osman Sebri’ye Cigerxwîn’in iyi bir şair ve yurtsever olduğunu kendisine tanıtmak istediğimde de: “O’nu bana tanıtma! En iyi ben O’nu tanıdım. Bir kere menfaatini her şeyden üstün tutan biriydi. Bizim partiden ayrılıp Suriye Komunist Partisi’ne giderken yine menfaati için gitti. Hatta bunu pekiştirmek için kızını da bir komünist ile evlendirdi. Oradan da istediğini alamayınca başka bir partiye geçti. Avrupa’ya gidişi de bu zincirin diğer bir halkasıydı. Bu nedenledir ki senin, beni Avrupa’ya götürme fikrine karşı çıktım. Kendi menfaatimi hiçbir zaman ön plana almadım. Fransızlar daha Suriye’de iken bana bir köyü vermeyi ve buna karşılık politikayı bırakmamı istediklerinde yine karşı çıkmıştım. Kendi ailem de ağa kökenli bir aile. Mirdes Beyliği’ne kadar kökenim iner. Her iki amcam Şeyh Said başkaldırısına katıldılar diye idam edilirken, ben de yaşım küçük olduğundan dolayı idam edilmekten son an kurtulmuştum! Anlayacağın tüm zamanım mücadele ile geçti. Bu arada da Cigerxwîn’i de yakinen tanımış oldum.” diyerek sözlerini bitirmişti.

Osman Sebri’nin bu anlatımlarıyla Cigerxwîn’i yargılamak ve tek taraflı bırakmak olmazdı. Bu anlatılanların bir kısmını Cigerxwîn’e anlattığımda, Cigerxwîn ise şöyle yanıtlamıştı: “Osman Sebri’yi hep sevdim! Bir kere doğru ve dürüst! Doğruları söylemekten çekinmeyen biri! Üstelik de pratik mücadelenin içinden gelmiş biriydi. Benim de Güney Kürdistan ve rahmetli Barzani ile yakınlığım vardı. Bir kere Mustafa Barzani’nin bana ve Kürt şairlerinin çoğuna karşı bir sevgisi vardı. Bazan şairleri toplar, onlarla sohbet ederdi. Bir defasında Suriye’deki Kürt partileri bir heyet teşkil ederek Barzani ile görüşmeye gideceklerdi. Görüşülecek konu karışık ve önemliydi. Gidecek olan heyet, ya Mustafa Barzani kızar da bizi alıkoyarsa ne yapacağız diye fikirler üretirken, sonunda Cigerxwîn’i de heyete alalım, demişler. O bizimle olursa alıkonmamız da söz konusu olamaz, demişler!“ dedi.

Cigerxwîn 1969 yılında Güney Kürdistan Devrimi’nde bulunmuştu. Buradan da Bağdat Üniversitesi’ne giderek Kürt Dili ve Edebiyatı derslerini üniversitede okutmuştu. Hem Cigerxwîn hem de Osman Sebri yüksek öğrenim yapma fırsatını bulamamışlardı. Her ikisi de özel eğitimle kendilerini yetiştirmişlerdi. Dilbilimi dalında, edebiyat ve tarih alanında kendi sahalarında söz sahibi olacak kadar kendilerini bilgi ile donatmışlardı. Ayrıca her ikisinin de tüm ömrü siyaset ve siyaset bilimiyle geçmişti.

Son yıllarını Osman Sebri, Şam’da Tağa Kurdan denilen mahalledeki tek katlı mütevazi evinde yeğeni Kewê ile geçirmekteydi. Tüm çocukları yurtdışına çıkmışlardı. Osman Sebri’yi Şam’a gidip de kendisini ziyaret etmeyen hiçbir Kürt parti lideri yok gibiydi. Herkesin sözü Osman Sebri’nin yanında emanetti. O, birinin sözünü diğer birine anlatmayan ve hatta o geldi, öbürü gitti diye konuyu açmayan biriydi. Kendine has özellikleriyle Osman Sebri herkesin güvenini kazanan bir şahsiyete sahipti.

Cigerxwîn ve Osman Sebri çocuklarla da dosttular. Hanımlara karşı nazik ve mücadele edenlerin de en yakın arkadaşlarıydı. Bir defasında Cigerxwîn’e sormuştum: “Seyda! Seni seven bunca insan, bundan beş yüz yıl önce sana bir peygamber gibi inansalardı, sen ne yapardın?” Bana bakarak, yanıt vermedi. Cigerxwîn ile her konuda çok rahat konuşma fırsatı olurdu. O büyük toleransa sahip biriydi. Her konuda O’nunla görüşmek mümkündü. Fakat Osman Sebri’ni kendiliğinden olan ağır bir yapısı vardı. Çoğu zaman hep ciddi kalmak istiyordu. Halk arasında bir söz vardır, denilir ki: “Gölgesi çok ağırdır!” Osman Sebri boyuyla ufak, tefekti! Fakat ciddiyetiyle gölgesi çok ağır olan biriydi! Deyim yerinde ise O tam da bir devrimciydi!

Osman Sebri kendini bir profesyonel şair olarak görmüyordu. Şiir yoluyla düşüncelerini halka daha kolayca anlatmayı amaç ettiğini söylüyordu. Fakat Cigerxwîn frofesyonel bir şairdi. O şiiri kendine bir meslek olarak seçmişti. O, şiir ile bütünleşen biriydi. Dünyada O’nun kadar şiir yazan, kaybolan şiirlerinden geriye kalanları 8 şiir divanında toplamak pek az şaire nasip olmuştur. Cigerxwîn aslında internasyonalist bir şairdir. O da ne yazık ki kendi halkı gibi özgürlüğe susayan bir şair olarak görmemezlikten gelinmişti!..

Bilimsel sosyalizm ile ilgili dünyada pek az şair Cigerxwîn kadar yazmıştır. Buna rağmen Kürtleri bölen egemen devletlerin komünist partileri her yerde Kürt şairleri önünde duvarlar örerek şövenistliklerini ortaya koymaktan hiç de geri kalmamışlardır! Bu nedenle Cigerxwîn ve Osman Sebri yaşadıkları dönemde uluslararası sosyalist festival ve toplantılarda kendilerine istenilen düzeyde yer verilmemiştir.

Bu konuda ne kadar yazılsa da her iki Kürt şairini anlatmak eksik kalır. Şunu kısaca söyleyebilirim ki Cigerxwîn ve Osman Sebri gibi iki yurtsever büyük Kürt şairi, günümüzde Kuzey Kürdistan’da yaşamış olsaydılar, birlik ve Kürdistani bir cephenin oluşmasında mutlaka pozitif katkı sunacaklardı! İyi ki yirminci yüzyıldan yirmi birinci yüzyıla geçerken Kürtler Cigerxwîn ve Osman Sebri gibi iki değerli şair yetiştirmişler. Cigerxwin ve Osman Sebri her dönemde Kürtlere ışık tutacak ve sonsuzluğa kadar Kürtlerin ulusal duygularında yaşayarak ölümsüzleşecekler!..

Ruhları şad, mekanları cennet olsun!

22 Ekim 2025

Abuzer Balî Han

Toplam Görüntüleme Sayısı: 64

Sosyalizmin Babası Mazdek’ten Moderniteye Kadar Kürtler 2

✍ ABUZER BALî HAN

Dünya Sosyalizminin Savunucuları Arasında Kürtlerin Ulus Devletine Sadece Bazı Kürt Sosyalistleri Mı Karşı Çıkıyor?

Nerdeyse yarım yüzyıl öncesini düşünürken tüm Kürtler devrimciliğe ve bilimsel sosyalizme gönül bağlamışlardı. 1975 yılından sonra Kürt Ulusal Hareketi’nin Güney Kürdistan’da yara alması ve Peşmergenin silah bırakması, sonra Barzani’nin Amerika’ya gitmesi ile o zamanlar Kürdistan tarihinde yeni bir sayfa açılmıştı.

1946’lı yıllarda önce Rusya’da sürgün hayatını yaşarken, 1975’lerde ise Amerika’da aynı hayal kırıklığına uğrayan rahmetli Barzani’nin artık dünyada tek bir ümidi kalmıştı. O da sadece: “Kurd û Kürdistan”ıydı!..

Pêşeva General Mustafa Barzani’nin partisi Kürdistan Demokrat Parti’si (KDP) 1975’ten sonra yeniden toparlanmak için yeni bir oluşum olan Geçici Komite’yi (Qiyadeyi Muaqat) oluşturarak ve parti tüzüğüne de “Parti Marksizm’den yararlanır!” diye bir not düşürmüşlerdi! Kesin sayısını bilmemekle beraber o dönemde Kürdistan’ın tüm parçalarında 30’dan fazla Kürt örgüt ve partisinin tüzükleri Marksizm ve Leninizm’in etkisiyle hazırlanılmıştı. Bu şu anlama geliyordu: Tüm Kürtler sosyalizmden yana gönüllüydüler. Bu gönüllülük kendi aralarında, birbirleriyle “hangimiz daha sosyalistiz!” diye bir yarışa da dönüştürülmüştü. Bu gönüllü olma hali döneminde Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği başta olmak üzere tüm sosyalist ülkeler faşist Arap Baas rejimlerini ve özellikle de Sadam Hüseyin’i desteklemekteydi. Sosyalist devletlerin verdikleri silah ve bombalar Peşmerge ve Kürt halkının üstüne yağmur gibi yağarken, Kürdistanlı sosyalistlerden gık diye bir ses dahi çıkmamıştı. Ses çıkarmış olanlar olsa da sesleri duyulmamıştı. Yukarda bahsedilen sol Kürt örgütlerinin çoğu sosyalistlik adına sosyalist ülkelerin Sadam’ı desteklemesini, feodalizm tasfiye ediliyor diye de buna alkış bile tutmuşlardı!

Aradan bunca zaman geçti. O dönemde bu hatayı yapan Kürt örgüt liderlerinin çoğu halen günümüzde yaşamaktalar. O zamanlar yaptıkları hataları günümüzde de Kürt Ulusal Birliği’nin önünde birer engel olarak halen hatalarını sürdürmekte ısrarlıdırlar. Bu hata yapan örgütleri bir veya ikiye indirgesek bile, geride kalanlar bugün halen neden birleşemiyorlar diye başka bir soru insanın aklına geliyor!

Kuzey Kürdistan örgüt ve partilerinin çoğunun kendi deyimleriyle devrimci, ulusalcı oluşları hep vurgulana gelir. Buna hiçbir şüphe de yok diyelim. Fakat bu parti ve örgütlerin bir kısmı şu ya da bu şekilde Türk hükümetine yaklaşarak bazen maddi ve bazen de en azından hapse girmemek için yararlandıkları da görülmektedir. Hatta dün devrimci geçinen bazı Kürtlerin iktidar partisi içinde, Kürt şehirlerinin yerle bir edilmesine, seçilmiş belediye ve parti başkanlarını, milletvekillerin hapse atılmalarına bile ses çıkarmamakta, bir de üstelik bu mağdur olan Kürtleri suçlamaktalar! Diğer tarafta devrimci ve emekten yana olan İşçi Partisi gibi kurumların bazı liderleri ise bilimsel sosyalizm adına Kürdistan’ın bağımsızlığına karşı çıkarak devrimcilik yaptıklarını sanmaktalar. Dünyada artık böyle bir devrimcilik de kalmadı. Kürtler ise artık kendilerine yabancı olan bir düşünceye itibar etmemekteler! Her ulusun bir devleti varken, neden Kürtlerin de bir ulus devleti olmasın?! Hele hele bir Kürt olarak Kürt devletine karşı çıkmak da nedir? Sözde devrimcilik oyununu egemen güçlerden yana kullananlar, Güney Kürdistan’da bağımsız bir Kürt Devleti’nin kurulmasına karşıyız, demelerine ne anlam vermek gerekir? Bilimsel sosyalizmde “Halkların kendi kaderini tayin etme hakkı” varken, sosyalist geçinen bazı Kürtler bu hakkı neden Kürtler söz konusu olunca esirgemek istemekteler? Güney Kürdistan’da KDP ve YNK taraftarları bağımsızlık istiyor diye onlara karşı çıkarak mı yoksa onların Kürtlüklerinden şüphe mi edilmektedir?!

Kürtlerin bağımsızlığına karşı olanlar sadece Kürtleri zorla aralarında bölmüş olan egemen devletlerin yöneticileri ve ideologlarıdır. Yoksa bunların dışında Kürtlerin hak ve özgürlüklerine, bağımsızlıklarına kim karşı çıkabilir? Günümüzde Peşmerge, Gerilla ve Rojava’da PYD ve diğer Kürt güçlerinin kahramanca direnişleri tüm dünya halkları tarafından sıcak bir ilgi ve destekle karşılanırken, Kürt parti ve örgütlerinin birbirine çelme takarak düşmanlıkları ve adı geçen Kürt halkının yarattığı silahlı değerlere çamur atmaları şu dönemde affedilmeyecek yanlışlıklar arasında saymak gerekir. Tarihin Kürtlere verdiği bu fırsatı Kürtler bağımsızlıklarından yana kullanmalıdır. Şayet bunu kendi lehlerine kullanmazlarsa bir daha böylesi bir fırsatı tarih onlara vermeyebilir! Tarih hiçbir zaman şu anki kadar Kürtler için cömert olmamıştır!

Kırk yıl önce Sadam’a alkış tutan sözüm ona devrimcilik yapan Kürt sosyalistleri, bugün de Kürt bağımsızlığına karşı çıkarak Kürtler arasında halen yaşamaktalar! Bu kendilerini yenilemeyen kişilerin, Güney Kürdistan’ın Ulusal Bağımsızlık Mücadelesi’ne karşı, Sadam Hüseyin ve O’nu destekleyen sosyalist ülkeler saflarında yer alan eski Kürt sosyalistlerinden ne farkları var? Onlar bu satırları okurken kızacaklarına, kendilerine yenileme şansı vererek, olumlu düşünmeleri kendileri için daha yararlı olur kanısındayım.

Kısacası sosyalist ve devrimci Kürtler, güçlerince ulusal mücadele içinde yerlerini almalıdır. Mücadele içinde sosyalistlerin dışında Kürtlerin diğer sınıf ve katmanları ağırlıkta iseler, sosyalistlerin “Ben Kürtlerin ulus devlet kurmalarına izin vermem!” diye bir lüksleri günümüzde asla düşünülemez!

Kürt sosyalistleri başta Kürtlerin Ulus Devlet kurma ve bağımsızlıkları uğruna atılan her adımı, sosyalist bir düzen getirmiyor diye bunu sosyalizme feda etmemeli!.. Bu nedenle günümüzde Kürt yurtsever ve devrimcilerine büyük görevler düşmektedir. Kürtler er veya geç mutlaka ulus devletini kuracaklar. Buna karşı çıkacak olanlar ancak sadece egemen devletler olacaktır.

Günümüzün şartlarında Kürtlerin ulusal bağımsızlık istemlerini sosyalizme feda etmemek Kürdistanlı sosyalistlerin görevi olmalıdır. Önce ulusal devlet, sonra onu devrimlerle taçlandırmak tüm Kürt örgütlerinin esas çalışma alanı olmalı. Kürt örgütlerine düşen güncel görev, güçlerini birleştirerek ulusal kongrelerini oluşturmaktır. Böylesi bir ulusal meclis Kürtler arası diyaloğu açarak, aralarındaki ilişkileri kardeşçesine geliştirebilir. Böylece başta ulusal sorun olmak üzere, tüm Kürt sorunlarına çağa uygun çözümler geliştirilebilinir.

Tarihte ilk sosyalist eğilimin Medler zamanında Kürtler arasında belirdiği hep söylene gelir. Bu söylentiye eşit, paylaşımcı ve adil bir düzenin temellerinin atılmasının yanı sıra, toplum ve aile düzenine ters düşen anlatımlar da mal edilmek istenir.

Tarih boyunca Dicle ile Fırat nehirlerinin arasında kalan Mezopotamya toprakları her açıdan bereketli topraklardı. İlk dinlerin doğuşu, medeniyetlerin oluşumu ve gelişimi hep bu topraklar üzerinde yaşayan kavimlere nasip olmuştur.

Medli Zerdüşt Peygamber, Mani ve Mazdek’in dini ve felsefi görüşleri bu bölgede yaşayan halklara inanç ve yaşam kaynağı olmuştur. Bu üç din adamının her birisinin diğerine göre ayrı düşünceleri olmasına rağmen, Mani ve Mazdek’in Zerdüşt Peygamber’den etkilendikleri bilim adamları tarafından vurgulanır.

Mazdek’in (doğumu ? – ölümü 524? veya 528) yaşamı hakkında kaynaklarda bir hayli değişik bilgiler var. Bilinen bilgi her üç din adamının da Kürt kökenli oluşlarıdır. Mazdek’in bugünkü İran toprakları içinde kalan ve halkının çoğunluğunun bugün de Kürt olduğu Hamedanlıdır. Babasının adı ise Bandad’dı. Mezopotamya tarihine Mazdek’in birçok etkisi olmuş, Güney Kürdistan halkı arasında halen O’nun bir din adamı oluşu, adının söylene gelişinden anlaşılmaktadır.

Mazdek’ın günümüzde de bazı Kürt sosyalistlerine ışık tuttuğunu söylemek yanlış olmasa gerek. Burada vurgulanması gereken Mazdek’in her görüş ve felsefesinin günümüzün toplumuna da uymayışıdır. Bu görüşler belki o dönemde de tartışılmıştır! Mazdek’in felsefesi zamanla Mazdekizm olarak komünist düşünceye yol açarak, dünya tarihinde bir çığır açmasına zemin hazırlamıştır. Bu görüşü sosyalizmin başlangıcı olarak kabul edersek, komünizmin babasının Mazdek olduğunu ve O’nun felsefi görüşlerine dayandığını söyleyebiliriz.

Mazdek’in önemi ilk kez kendi döneminin otoriteye dayanan yönetimlerinde insanlar arası eşitliği savunan, zengin, fakir arasında bir farkın olmadığını vurgulamasıdır. “Dünyadaki tüm mal ve servetin tümü herkese eşit dağıtılmalı; var olan paraların da herkese eşitçe bölüştürmelidir!” sözlerini ilk kez söyleyen yine Mazdek olmuştu.

Mazdek’e göre herkesin servetinin eşit olması gerekir. Yaşadığı dönemde O’nun felsefesi ve toplumsal düşünceleri sadece Hamedan’da kalmamıştı. Bu düşünceler önce Mezopotamya ve Ortadoğu’ya oradan da zamanla tüm dünyaya yayılmıştı. Karl Marks, Engels ve Lenin’in toplumsal görüşleri çağın kapitalizmine, işçi sınıfı ideolojisi olan Bilimsel Sosyalizm’in politik, ekonomik ve sınıfsal teorilerini oluştururken, şüphesiz ki onlar da kendilerine ışık tutan Mazdek ve benzeri filozoflardan da yararlanmışlardır.

Mazdek’in görüşleri bugünkü anlayışla “Mazdekizm“ olarak gelişmiş ve komüncü anlayışı o dönemde halk arasında büyük bir itibar görmüştü. Mazdek hareketiyle zenginlerin haremlerinin içi boşaltmış, malları dağıtılmış, esir cariyeleri ise özgürlüklerine kavuşturulmuştu.

Zamanın şahı Mazdek’e sempati duymuş ve taraftarlarına yardım etmişti. Halk arasında yaygın olan bir söylentiye göre dönemin şahı, eşinin Mazdek ile yatmasına bile razı olduğu söylenir. Doğu toplumlarında yadırganan bu harekete, zamanla şahın gerçek adının yerine “Şah Kavat“ adının uygun görüldüğü tarihi kaynaklara not olarak düşürülmüş! Şah Kavat, başlangıçta Mazdek’in komüncü mülkiyet fikrine saygı göstererek O’nu desteklemişse de sonraları şahı esir alan Mazdek yanlıları O’na eziyet etmişler. Mazdek’in doğru düşüncelerinin yanı sıra taraftarlarının yaptıkları hatalar, halkın isyan etmesine kadar neden olur. Yapılan isyan sonunda Mazdeklilerin sonu getirilir! Mazdek ve taraftarları kurmak istedikleri adil düzenin altında kalarak yok olurlar. Fakat onların tarihe bıraktıkları davaları ise şu veya bu şekilde dünyanın birçok yerinde halen bir sınıfsal mücadele olarak devam etmektedir.

Mazdek’in görüşleri olan Mazdekizm, Zerdüşt ve Mani’nin görüşlerinden etkilendiği söylenir. Zerdüşt ve Mani’nin geride bıraktığı kitaplarda onların düşünceleri yazılı olarak halen dünya kütüphanelerinde olmasına rağmen, Mazdek geride bir yapıt bırakmamıştır. Ya da yazdıkları yapılan isyan ile birlikte yok edilmiştir.

Mazdek hareketinin tümüne komünist bir açıdan bakmak da doğru değil. Bilinen odur ki bu olaydan yüzyıllar sonra 15. yüzyılda Simavnalı Şeyh Bedrettin, Anadolu’da dil, din, ırk, toplumsal mevki gibi ayırıcı olgulara karşı çıkarak, Mazdek’in görüşlerine yakın fikirler ortaya atmıştı. Şeyh Bedrettin, bu görüşleriyle kendisine sempati duyan büyük bir taraftar kitlesi kazanır. Yeni bir düzeni kurmak için harekete geçen Simavnalı Şeyh Bedrettin ve taraftarlarının isyanını bastırmada Osmanlı padişahları zorlanır. Sonunda bu hareket de Osmanlılar tarafından kanla bastırılır.

Mazdek’in ”Yarenin (yarin) yanağı dahil her şey ortak!” görüşü belki de halkı isyan ettiren O’nun en önemli zayıf görüşüydü. Simavnalı Şeyh Bedrettin yüzyıllar sonra Mazdek’in yaptığı hataya düşmemiş, Mazdek’in söyleyişini O: “Yârin yanağından gayrı her şeyde” diyerek, kardeşliği, birlik ve beraberliği savunmuştu!

Eski yazı ile söylenilmiş bir deyim var. „Z“ harfinin üstüne nokta konulmazsa „Z“ harfi „R“ olarak okunur ve denilir ki: “Bir nokta gözü kör eder!”. Bu nedenledir ki sosyalistler halka ters düşen, örf ve adetlerin kabul etmediği söz ve kavramlara çok dikkat etmelidirler!

Nerde ise 40 yıldan beri dağlarda yaşayıp kendilerine dağ kanunlarınca yaşam tarzı yaratanlar, ovaya indiklerinde kafalarındaki yaşam tarzını halka zorladıklarında Mazdek’e yapılan isyanı da akıllarına getirmelerinde yarar var. Gerçi Sovyetlerde de kapitalistler kapıya şapka asma dedikodusunu yıllarca uydurmuşlardı. Bu dedikodu belki de Mazdek için uydurulan deyişle eş değerde olan bir kavramdı. Sovyetlerdeki yıkımı hazırlayan sebepler arasında Lenin’den sonra gelen idarecilerin O’nun yolundan gitmediklerinden kaynaklanır. Ayrıca gelişen dünya kapitalizmine sosyalist ülkelerdeki üretime dayalı rekabet geliştirilmediği için, halkın zaruri ihtiyaçları karşılanmadığından dolayı sosyalizm kendi kendini bitirmişti.

Yüzyıllar boyunca evliliğin hemen hemen tüm dinlerde kurumsal olarak hassas bir yapı olduğu bilinir. Sosyal düşünceler ileri süren bazı filozoflar ise evliliği karşılıklı esaslara dayanan ”aşk” orijinli bir ilişki olarak değerlendirmişler. Yani burada vurgulanan esas rızaya dayalı bir ilişkiyi toplumsal düzende sürdürülmesi düşüncesi esas alınır.

Toplumlarda çarpık ilişkileri sosyalizme veya sosyalistlere mal etmek yanlış bir kanıya dayanır. Tüm toplumlarda bir aile birliği vardır. Maderşahi ailelerde ise aile reisi kadındır. Sosyalist ve gelişmiş toplumların çoğunda kadın ya erkekle tamamen eşit veya kadın, erkekten biraz daha itina edilen bir değerdedir. Erkek ve kadın eşitliğini insani temel değerlerde aramak gerekir. Erkek ve kadının özgürlükleri birlikte özgür olmalarına bağlıdır. Büyük Alman filozofu Nietzsche (1844-1900) kendisini eleştirenlere ve sözlerini anlamayanlara: “Benim bu dediklerimi yüz yıl sonra gelecek olan insanlar daha iyi anlayacak. Ben onlar için yazıyorum!“ der.

Kürdistanlı bir sosyalist kişinin günümüzde çıkıp: “Kürdler Devletsiz, Karısız ve Kocasız bir dünya düşünmelidir“ derken bunu çok iyi düşünüldükten sonra söylenilmesi gerekirdi. Zira bu sözler iddialı büyük bir felsefeyi içermekteler! Günümüzdeki insanların yüz yıl sonrakiler için söylenecek sözlerden çok, yarın için geçerli olan doğru tespitlere ihtiyaçları var!

Mazdek, Manici dualizmi kendine teolojik perspektif edinmişti. Mazdek ve O’nun hareketi, insanların saadetini etkileyen iki unsuru ön plana almışlardı. Bu iki unsurdan biri servet, diğeri ise kadındı! Bunlar herkesin ortak malı olarak kabul edildiği takdirde, yeryüzünde kötülüğün sonu kazınacağı kanısı Mazdekizm’de hakimdi.

İyiliğin ve eşitliğin hakim olacağı bir ortamda, insanların eşit ve özgürce birlikte daha rahat yaşama görüşü geniş kitlelerin de sempati ile yaklaştığı bir husustu.

Mazdek, kendisine yardım eden Şah Kavat’ı sonraları çeşitli nedenlere dayanarak tutuklamıştı. Tutuklu şah kaçma imkanını bulunca o dönemde hüküm süren güçlü olan Akhunlara sığınır. Şah Kavat’tan sonra oğlu Nuşirevan’ın da Mazdek’in öğretilerinden etkilenmişti. Şah Nuşirevan o dönemde adaleti ile tanınan ve her tarafa ün salan bir hükümdardı.

499 yılında Akhunlar 30 bin kişilik bir ordu ile Mazdek taraftarlarına saldırır. Kanlı bir savaş sonunda Mazdekçiler yenilerek dağılır. Mazdek ise yakalanarak hapse atılır.

Mazdek’in görüş ve felsefesinin kadınlar için söylenenleri günümüzde de halen hassasiyetini korumakta! Kadının ortak mal görüşü bir yana dursun, bir yabancının anlamsızca başka bir Kürt ailesinin kapısı önünde birkaç kez gezintisinin bile hoş karşılanmadığı bir toplumda, bu olgunun bazen insanın hayatına bile mal olduğu görülür!

Dünyada hiçbir toplumda Kürtlerde olduğu kadar sosyalizmi iyi bilen ve o yolda kendilerini feda eden insanlara çok az rastlanır. Buna rağmen de taktik olarak da en çok hata Kürt sol örgütlerinde görülmektedir. Bu kanıya varmak için onları yermek anlamında kullanmıyorum. Ulusal konuda bile bir birliğe yanaşmadıkları ve güç birliğine gitmedikleri için vurguluyorum. Bu doğru tespit sosyalistler arasındaki ilişkilerde ayırımcı bir nitelik kazanınca, doğruyu tespit etmek elbette zorlaşır. Doğru bir tane olduğuna göre, tüm Kürt sol örgütlerinin doğruluğundan bahsetmek ve onları birbirinden ayırmak da zorlaşır.

Sosyalist olmayan Kürt ulusal güçlerini gericilik ve feodalizmle suçlayıp dışlamak ise özgürlük mücadelesini veren, statüsü bile belli olmayan bir halk için büyük bir eksiklik sayılır.

Günümüzde bazı Kürt sol teorisyenlerinin ise Kapitalist Modernite’ye karşı Demokratik Modernite kuramını ortaya koymaları da zamansızdır. Kürt basınında yazı ve görüşlerine önem vererek okuduğum bazı sol görüşlü Kürtlerin “Kürdler Devletsiz, Karısız ve Kocasız bir dünya düşünmelidir” sözlerini okurken tam olarak anlayamadığımı sandığım için bir kez daha okumak zorunda kaldım. Sonra yazıda ne anlatılmak isteniyor diye düşünmeye başladım. Bu görüşü daha sert eleştiren yazar ve siyasetçilerin yazılarını okuyunca yazımı birlik ve bütünlüğe ters düşmesin diye daha dikkat ettim. Doğruların her zaman doğruluk dereceleri toplum tarafından onları kabullenmeye bağlıdır. Örneğin Kürdistan halkı içinde Kürtlerin insani değerler taşıyan haklarından bahsetmek kadar doğal bir şey yoktur. Fakat bu doğruları egemen ulus halkları arasında söylemek büyük bir suçmuş gibi algılanır.

Bazen toplumlar doğruyu değil, yanlışı doğruya tercih ederler. Öyle olmamış olsa günümüzde milyonlarca insan akıl ve bilimin yolunu reddederek, hurafe ve çağ dışılığın peşine düşerler miydi?

Günümüzün dünya siyasetinde ezilen bir halkın doğru ve haklı olması yeterli bir gerekçe teşkil etmiyor. Öyle olmamış olsaydı, bu güne kadar savaşan mazlum Kürt ve Filistin halklarının da her devletçe kabul edilen bir ulusal devletleri olurdu! Bu durumu Kürtler açısında irdelersek, Kürtler birliklerini oluşturduklarında bu çağa kanımca damgalarını vuracaklardır.

Tüm Kürdistan parçalarını göz önüne aldığımızda, Güney Kürdistan Federe Devleti, Kürdistan’ın devletleşmeye en yakın ve en yatkın olan parçasıdır. Ona da ikide bir bazı Kuzey Kürdistanlı devrimcilerin demeçler vererek “Biz bağımsızlığa karşıyız! Kürtlerin bağımsız devlet kurmalarını istemiyoruz! diye nutuk çekmelerini, bağımsızlıktan yana olan Kürtleri elbette tedirgin etmektedir! Çünkü Kürtlerin bağımsızlığına karşı olanlar, Kuzey Kürdistan’da Kürtlerin başına her gün bela yağdıran egemen devlet güçleridir. Hiçbir Kürt örgütünün onlarla aynı düzeyde bir isteğin tekrarına artık Kürtlerin bir tahammülü kalmamıştır! Elbette sosyalistlerin savunduğu halkların kardeşliğini, birlik beraberliklerini sürdürmek kadar daha güzel ne olabilir? Ezen halkın sıradan insanlarını bile ezilen halka düşman yapan egemen güçlerini öyle kolay ıslah etmek de kısa bir sürede mümkün gözükmüyor!

Kürt halkı artık her halk gibi özgür olmak istiyor. Kürtleri aralarında bölen devletler, Kürtlerin bu bağımsızlık istemlerini hep kanla bastırdılar. Bundan sonra Kürtler direnerek özgür olmak istemekteler! Kürt sol teorisyenler Mazdek’in mağlubiyetini mi? Yoksa Kürtlerin daha çile çekmeden bağımsız kendi öz devletlerini kurma hakkından yana olmalarına karar vermelidirler. Çünkü şu dönemde Kürtlerin dünya sosyalizmini düze çıkarmalarına güçleri yetmeyecektir! Sosyalizm, sosyal adalet, savaşsız bir dünya ancak güçlü devletlerle oluyor. Kürtler ise daha ulusal birliklerini bile oluşturmaktan çok uzaklar! Halkımıza yabancı olan inanç ve yaşam biçimlerini Kürtlere dayatmak Kürt sosyalistlerinin görevi olmasa gerek. Ulusal önderlik yapan sol Kürt örgütleri, güçlerine göre Kürt ulusal hareketinin en önünde olmasalar da, ortada veya arkalarda birlik içinde yer almaları,Kürt halkının hem ümidi hem de yararınadır!

Bu önümüzdeki dönemde Kürtlerin kaderi KDP ve PKK başta olmak üzere tüm yurtsever örgütlerin dostane ilişki ve dayanışmasına bağlıdır. İki örgütün adlarını belirtmemdeki amaç onların doğru mücadele biçiminden çok Kürtlere düşman olan devletlerin provokasyonlarına yatkınlığında kaynaklanmaktadır. Ayrıca her ikisinin güçlü oluşları, kapıştıklarında Kürdistan’a büyük zarar verecekleri kaçınılmazdır. Provokasyonlara gelmemek sadece bu iki örgüt için değil, doğal olarak tüm yurtsever demokratik Kürt örgütleri bundan sorumludurlar. Kürtlerin birliğini istemeyen egemen sömürgeci güçler, çeşitli provokasyonlarla Kürtlerin kaderini etkileyecek olan bu iki büyük Kürt gücünü birbiriyle çatıştırarak, onları karşı karşıya getirmek istemektedir. Bu kışkırtmaya yatkın yazılar Kürt basınında da ne yazık ki her gün sırıtmaktalar! Sakın ola ki bir daha “Şerê brakujî” kardeş savaşı Kürtler arasında çıkmasın! İşte o zaman sadece iki örgüt bunda zarar görmez! Tüm Kürtler etkilenerek, zarar görüp kaybederler. Hem de hiçbir zaman bu olanakları bir daha Kürtler yakalamamak üzere!

Kürt partilerinin bir provokasyona geleceğini sanmıyorum. Gerçi Federe Devlet Başkanı Serok Mesud Barzani ve KCK yöneticisi Murad Karayılan açıklamalarında “Kürtleri karşı karşıya getirecek hiçbir güç yoktur! Kürtler artık eski Kürtler değil!” her seslenişte bu sözleri tekrarlayarak diyorlarsa da yine de çok temkinli olmak gerekir!

Kürtler artık bir çağdaş devlet kurma aşamasına girmişler. Bu devleti şimdiden tanımaya yatkın 60’tan fazla dünya devleti var.

Modern bir Kürt devletini kurma girişimi, birinci dünya savaşı sona erdikten sonra, Güney Kürdistan’da Şeyh Mahmud Berzenci tarafından ilk temeli atılmıştı. O tarihten günümüze kadar Kürtler aktif bir silahlı mücadele içinde halen savaşmaktalar. Kürtlerin devlet kurma girişimleri daha da eski tarihlere dayanır. Kürdistan Kralı Şeyh Mahmud Berzenci’yi modern devlet kurmanın başlangıcı olarak ele alırsak, bu dönem nerde ise yüzyıllık bir zaman dilimine rastlamaktadır. 1916 yılında İngiltere, Fransa arasında yapılan ve Osmanlıların Ortadoğu topraklarının paylaşılmasını öngören gizli bir antlaşmada Kürtlerin kaderi de çizilir. Bir süre sonra16 Mayıs 1916 tarihinde Fransa, İngiltere ve Rusya’nın onayı ile Sykes-Picot Antlaşması imzalanır. 1917 Ekim Devrimi’nden sonra Rusya Sykes-Picot anlaşmasından vazgeçmiş olduğunu ve Lenin bu gizli anlaşmayı dünya kamuoyuna açıklamasıyla Sovyetler Birliği antlaşmadan çekilir.

Bu anlaşmanın yapıldığı yıllarda Osmanlı Devleti yıkılırken Irak’ta yaşayan Kürtler Eylül 1922 tarihi ile Temmuz 1924 tarihleri arasında Kürdistan Krallığı’nı kurmayı başarır. Kral Şeyh Mahmut Berzenci ilk kez Mayıs 1919’da Süleymaniye’ye vali olarak tayin edilir. 10 Ekim 1921 tarihinde Kürdistan’ın Süleymaniye şehrinde bir Kürt hükümeti kurulur. Şeyh Mahmud Berzenci kendisini Kürdistan Kralı olarak ilan eder.

Bölgedeki İngiltere ve Fransa devletlerinin Ortadoğu’yu bölmek, zayıflatmak ve Osmanlı İmparatorluğu’nun yerine yeni devletler kurmak görüşü tamamen gün ışığına çıkar. Diğer yandan da Kürdistan’ı da 4 parçaya bölerek İran, Irak, Türkiye ve Suriye arasında bölüştürmeyi kendi aralarında kararlaştırırlar. 1923’te yapılan Lozan antlaşması ile de Kürdistan’ın zoraki sınırları çizilerek, Kürtlerin statüsüz durumları bugüne kadar sürüp gelir.

İngilizlerin Kürt tarihinde hep kötü rolleri sürüp gelir. Tarihte dünyada ilk kez İngilizler savaş uçakları ile Kürtleri bombalayarak bağımsız Kürdistan Krallığı’nı çökertip, Kürdistan Kralı Şeyh Mahmud Berzenci’yi de yakalayıp Hindistan’ın Bombay şehrine sürgüne gönderirler. Onların bu kötü alışkanlıkları 1925 yıllarında Kuzey Kürdistan’da da Kürtler üzerinde etkili olur. O günden bu güne kadar çok zaman geçti. Kürtler hem savaşmasını, hem de savaşlarda deneyimler kazanmasını öğrendiler. Bundan sonra kendilerinin dışında, Kürtler birbirine çelme takmazlarsa, Kürtlerin özgürlüğe atılan adımlarının önünü kesmeye hiç kimsenin gücü yetmez! Kürdistan’ı aralarında bölen egemen devletlerin emrinde olan Kürt korucu ve ajanların dışında kalan Kürtlerin çoğunluğunun artık özgürlüklerinden vazgeçmeleri mümkün değil. İnsanlarımız özgür ve barış içinde atalarından kalan öz vatanlarında yaşamak istiyorlar. Bu isteklerinin gerçekleşmesinin tek yolu, tüm Kürt örgütlerinin ulusal birliğini oluşturmalarına bağlıdır. Bundan sonra Kürtler arası savaş değil, Kürtler arası diyalog, barış ve dayanışma, Kürtleri özgürlüğe ulaştıracak tek yoldur.

Öyle ise Kürtlerin Ulusal Kongre için ileriye doğru adım atmalarından başka çareleri yoktur! Kürdistan Ulusal Kongresi, o aynı zamanda Kürdistan’ın özgürlüğünün de müjdeleyicisi olacaktır!..

13 Mai 2017

Abuzer Balî Han

Toplam Görüntüleme Sayısı: 45

Sosyalizmin Babası Mazdek’ten Moderniteye Kadar Kürtler 1

✍ Abuzer Balî Han

Dünya Sosyalizminin Savunucuları Arasında Kürtlerin Ulus Devletine Sadece Bazı Kürt Sosyalistleri Mi Karşı Çıkıyor?

Nerdeyse yarım yüzyıl öncesini düşünürken tüm Kürtler devrimciliğe ve bilimsel sosyalizme gönül bağlamışlardı. 1975 yılından sonra Kürt Ulusal Hareketi’nin Güney Kürdistan’da yara alması ve peşmergenin silah bırakması, sonra Barzani’nin Amerika’ya gitmesi ile o zamanlar Kürdistan tarihinde yeni bir sayfa açılmıştı.

1946’lı yıllarda önce Rusya’da sürgün hayatını yaşarken, 1975’lerde ise Amerika’da ayni hayal kırıklığına uğrayan rahmetli Barzani’nin artk dünyada tek bir ümidi kalmıştı. O da sadece: „Kurd û Kürdistan“ıydı!

Pêşeva General Mustafa Barzani’nin partisi Kürditan Demokrat Parti (KDP) 1975’ten sonra yeniden toparlanmak için yeni bir oluşum olan Geçici Komite’yi (Qiyadeyi Muaqat) oluşturarak ve parti tüzüğüne de „Parti Marksizm’den yararlanır!“ diye bir not düşürmüşlerdi! Kesin sayısını bilmemekle beraber o dönemde Kürdistan’ın tüm parçalarında 30’dan fazla Kürt örgüt ve partisinin tüzükleri Marksizm ve Leninizm’in etkisiyle hazırlanılmıştı. Bu şu anlama geliyordu: Tüm Kürtler sosyalizmden yana gönüllüydüler. Bu gönüllülük kendi aralarında, birbirleriyle „hangimiz daha sosyalistiz!“ diye bir yarışa da dönüştürülmüştü. Bu gönüllü olma hali döneminde Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği başta olmak üzere tüm sosyalist ülkeler faşist Arap Baas rejimlerini ve özellikle de Saddam Hüseyin’i desteklemekteydi. Sosyalist devletlerin verdikleri silah ve bombalar peşmerge ve Kürt halkının üstüne yağmur gibi yağarken, Kürdistanlı sosyalistlerden gık diye bir ses dahi çıkmamıştı. Ses çıkarmış olanlar olsa da sesleri duyulmamıştı. Yukarda bahsedilen sol Kürt örgütlerinin çoğu sosyalistlik adına sosyalist ülkelerin Saddam’ı bu desteklemesini, feodalizm tasfiye ediliyor diye de buna alkış bile tutmuşlardı!

Aradan bunca zaman geçti. O dönemde bu hatayı yapan Kürt örgüt liderlerinin çoğu halen günümüzde yaşamaktalar. O zamanlar yaptıkları hataları günümüzde de Kürt Ulusal Birliğ’nin önünde birer engel olarak halen hatalarını sürdürmekte ısrarlıdırlar. Bu hata yapan örgütleri bir veya ikiye indirgesek bile, geride kalanlar bugün halen neden birleşemiyorlar diye başka bir soru insanın aklına geliyor!

Kuzey Kürdistan örgüt ve partilerinin çoğunun kendi deyimleriyle devrimci, ulusalcı oluşları hep vurgulana gelir. Buna hiçbir şüphe de yok diyelim. Fakat bu parti ve örgütlerin bir kısmı şu ya da bu şekilde Türk hükümetine yaklaşarak bazen maddi ve bazen da en azında hapise girmemek için yararlandıkları da görülmektedir. Hatta dün devrimci geçinen bazı Kürtlerin iktidar partisi içinde, Kürt şehirlerinin yerle bir edilmesine, seçilmiş belediye ve parti başkanlarını, millet vekillerin hapise atılmalarına bile ses çıkarmamakta, bir de üstelik bu mağdur olan Kürtleri suçlamaktalar! Diğer tarafta devrimci ve emekten yana olan İşçi Partisi gibi kurumların bazı liderleri ise bilimsel sosyalizm adına Kürdistan’ın bağımsızlığına karşı çıkarak devrimcilik yaptıklarını sanmaktalar. Dünyada artık böyle bir devrimcilik de kalmadı. Kürtler ise artık kendilerine yabancı olan bir düşünceye itibar etmemekteler! Her ulusun bir devleti varken, neden Kürtlerin de bir ulus devleti olmasın? Hele hele bir Kürt olarak Kürt devletine karşı çıkmak da nedir? Sözde devrimcilik oyununu egemen güçlerden yana kullananlar, Güney Kürdistan’da Bağımsız bir Kürt Devleti’nin kurulmasına karşıyız, demelerine ne anlam vermek gerekir? Bilimsel sosyalizmde „Halkların kendi kaderini tayin etme hakkı” varken, sosyalist geçinen bazı Kürtler bu hakkı neden Kürtler söz konusu olunca esirgemek istemekteler? Güney Kürdistan’da KDP ve YNK taraftarları bağımsızlık istiyor diye onlara karşı çıkarak, yoksa onların Kürtlüklerinden şüphe mi edilmektedir?!

Kürtlerin bağımsızlığına karşı olanlar sadece Kürtleri zorla aralarında bölmüş olan egemen devletlerin yöneticileri ve ideologlarıdır. Yoksa bunların dışında Kürtlerin hak ve özgürlüklerine, bağımsızlıklarına kim karşı çıkabilir? Günümüzde peşmerge, gerilla ve Rojava’da PYD ve diğer Kürt güçlerinin kahramanca direnişleri tüm dünya halkları tarafından sıcak bir ilgi ve destekle karşılanırken, Kürt parti ve örgütlerinin birbirine çelme takarak düşmanlıkları ve adı geçen Kürt halkının yarattığı silahlı değerlere çamur atmaları şu dönemde af edilmeyecek yanlışlıklar arasında saymak gerekir. Tarihin Kürtlere verdiği bu fırsatı Kürtler bağımsızlıklarından yana kullanmalıdır. Şayet bunu kendi lehlerine kullanmazlarsa bir daha böylesi bir fırsatı tarih onlara vermeyebilir! Tarih hiçbir zaman şu anki kadar Kürtler için cömert olmamıştır!

Kırk yıl önce Saddam’a alkış tutan sözüm ona devrimcilik yapan Kürt sosyalistleri, bugün de Kürt bağımsızlığına karşı çıkarak Kürtler arasında halen yaşamaktalar! Bu kendilerini yenilemeyen kişilerin, Güney Kürdistan’ın Ulusal Bağımsızlık Mücadelesi’ne karşı, Saddam Hüseyin ve O’nu destekleyen sosyalist ülkeler saflarında yer alan eski Kürt sosyalistlerinden ne farkları var? Onlar bu satırları okurken kızacaklarına, kendilerine yenileme şansı vererek, olumlu düşünmeleri kendileri için daha yararlı olur kanısındayım.

Kısacası sosyalist ve devrimci Kürtler güçlerince ulusal mücadele içinde yerlerini almalıdır. Mücadele içinde sosyalistlerin dışında Kürtlerin diğer sınıf ve katmanları ağırlıkta iseler, sosyalistlerin „Ben Kürtlerin ulus devlet kurmalarına izin vermem!“ diye bir lüksleri günümüzde asla düşünülemez!

Günümüzün şartlarında Kürtlerin ulusal bağımsızlık istemlerini sosyalizme feda etmemek Kürdistanlı sosyalistlerinin görevi olmalıdır. Önce ulusal devlet, sonra onu devrimlerle taçlandırmak tüm Kürt örgütlerinin esas çalışma alanı olmalı. Kürt örgütlerine düşen güncel görev, güçlerini birleştirerek ulusal kongrelerini oluşturmaktır. Böylesi bir ulusal meclis Kürtler arası diyaloğu açarak, aralarındaki ilişkileri kardeşçesine geliştirebilir. Böylece başta ulusal sorun olmak üzere, tüm Kürt sorunlarına çağa uygun çözümler geliştirilebilinir.

15 Mart 2017

Abuzer Balî Han

Toplam Görüntüleme Sayısı: 57

ABUZER BALÎ HAN

(Kurdolog û Tûrkolog)

-LÊKOLÎNER-

Nexşa Golan û Sûriyê ya ku Dursî lê dijîn

Ala Dursiyan ya li Îsraîlê

Dürsiyekî Ji Golanê(Bi simbêlên xwe ew wek Kurdên Elewî û Êzdî ne)

GELO BİNGEHA DURSİYAN Jİ KÎDERÊ TÊYE?

Dara merxê ya çiyayên Libnanê

Dîmenek ji Çiyayên Dursî

Qesabê şerê meanî Xwînrij yê Osmanî

Kuyucu Murat Paşa

(1535-1625)

Dîmenek ji dewlemendiya Çiyayê Kurmênc ya bi xêrûbêr wek xalîçe

Kamal Canpolad

(06.12.1917-16.03.1977)

–wezîrê Libnanê yê kevn-

Walîd Canpolad(Ji Nêwiyên Alî Canpolad û Lawê Kamal Canpolad)

Komek ji Oldarên Dursî

BAWERÎ Û JİYANA DURSİYAN

Dîmenek ji ayînek Dursiyan

SEMBOLA DURSİYAN YA PÎROZ

Büyük Kürt Şaîri Osman Sebrî

(07.01.1905 – 11.10.1993)

Seyahatname Kaç Ciltten Oluşuyor?

Seyahatname’nin Dili Ve Özellikleri

(1903 Mardin, ölümü 22. Ekim 1984 Stockholm) (1905 Adıyaman, ölümü 11 Ekim 1993 Şam)

Dünya Sosyalizminin Savunucuları Arasında Kürtlerin Ulus Devletine Sadece Bazı Kürt Sosyalistleri Mi Karşı Çıkıyor?

Dürsiyekî Ji Golanê
(Bi simbêlên xwe ew wek Kurdên Elewî û Êzdî ne)

Walîd Canpolad
(Ji Nêwiyên Alî Canpolad û Lawê Kamal Canpolad)